To właśnie dlatego ostatnie przykazanie jest tak ważnym zakończeniem Dekalogu. Pokazuje, że biblijna moralność nie sprowadza się do zachowania poprawnego w oczach innych ludzi. Bóg interesuje się również tym, czego pragniemy, czemu zazdrościmy, co karmimy w wyobraźni i jakie pragnienie pozwalamy sobie pielęgnować, zanim zamieni się w czyn.

Ostatnie słowo prowadzi do wnętrza człowieka

Pierwsze dziewięć przykazań można w pewnej mierze opisać językiem widzialnych zachowań. Dziesiąte wymienia dom bliźniego, jego żonę, sługi, zwierzęta i w końcu obejmuje wszystko, co do niego należy. Problemem nie jest jeszcze zabranie rzeczy. Problem zaczyna się wcześniej: człowiek patrzy na dobro drugiego i zaczyna chcieć je mieć dla siebie.

To nie oznacza, że każde pragnienie jest grzeszne. Biblia zna dobre pragnienia: człowiek może pragnąć mądrości, sprawiedliwości, pojednania, pracy, rozwoju czy lepszego życia dla swojej rodziny. Dziesiąte przykazanie dotyczy pragnienia, które przekracza granicę wyznaczoną przez dobro bliźniego. Nie chodzi już o to, by coś osiągnąć, lecz by posiadać to, co należy do kogoś innego – jego rzecz, pozycję, relację, znaczenie albo życie, które sobie z nim kojarzymy.

Paweł właśnie przy tym przykazaniu pokazuje, jak głęboko prawo dociera do człowieka: „Nie wiedziałbym, co to jest pożądliwość, gdyby zakon nie mówił: Nie pożądaj” (Rzym. 7:7). Prawo odsłania więc nie tylko czyny, lecz także wewnętrzny kierunek serca.

Najpierw widzę. Potem zaczynam chcieć

Biblia bardzo realistycznie opisuje drogę od spojrzenia do czynu. Achan po zdobyciu Jerycha wyznał: „Ujrzałem... zapragnąłem ich i wziąłem” (Joz. 7:21). Kolejność jest znacząca. Najpierw zobaczył. Potem przedmiot zaczął nabierać w jego oczach wartości większej niż Boże polecenie. Wreszcie pragnienie znalazło ręce.

Podobny mechanizm widzimy w wielu innych historiach. Człowiek rzadko budzi się rano z gotowym planem wielkiego zła. Częściej coś zauważa, wraca do tego myślami, zaczyna sobie wyobrażać, jak dobrze byłoby to mieć, usprawiedliwia pragnienie, a następnie szuka sposobu jego spełnienia. Czyn jest często ostatnim etapem procesu, który długo rozwijał się w ukryciu.

Dziesiąte przykazanie nie każe człowiekowi udawać, że niczego nie widzi i niczego nie czuje. Wzywa do wcześniejszej czujności: co robię z pragnieniem, kiedy się pojawia? Czy je oceniam, czy je karmię? Czy potrafię powiedzieć sobie: „to jest dobre, ale nie jest moje”?

Można zazdrościć nie tylko rzeczy

Lista z 2 Mojż. 20 wyrasta ze świata starożytnego gospodarstwa, ale kończy się bardzo szeroko: „ani żadnej rzeczy, która należy do bliźniego twego”. Współczesny człowiek może pożądać samochodu, domu czy pieniędzy, lecz równie łatwo zazdrości czegoś, czego nie da się wziąć do ręki.

Można zazdrościć czyjegoś małżeństwa, wyglądu, zdrowia, dzieci, pozycji zawodowej, talentu, popularności, wpływu, spokoju, możliwości podróżowania, liczby znajomych, a nawet czyjejś duchowej roli. Człowiek może patrzeć na cudze życie i powoli dochodzić do wniosku, że własne jest zbyt małe.

To szczególny rodzaj cierpienia: dobro drugiego człowieka zaczyna odbierać mi radość. Jego sukces staje się moją porażką, choć niczego mi nie zabrał. Jego szczęście zaczyna mnie drażnić, ponieważ przypomina mi o tym, czego sam nie mam. Zazdrość potrafi wtedy zepsuć nawet rzeczy dobre.

Porównywanie się tworzy ruchomą linię mety

Porównanie samo w sobie może czegoś nauczyć. Możemy zobaczyć, że ktoś pracuje lepiej, mądrzej zarządza czasem albo rozwinął umiejętność, której nam brakuje. Problem zaczyna się wtedy, gdy cudze życie staje się miarą naszej wartości.

Taka miara jest wyjątkowo niewdzięczna. Zawsze znajdzie się ktoś bogatszy, piękniejszy, silniejszy, bardziej uzdolniony, bardziej lubiany albo bardziej widoczny. Nawet osiągnięcie długo wyczekiwanego celu daje wtedy ulgę tylko na chwilę, ponieważ za moment pojawia się kolejny człowiek, z którym można się porównać. Linia mety przesuwa się razem z nami.

Dziesiąte przykazanie stawia pytanie bardziej podstawowe: czy potrafię przyjąć, że nie wszystko, co dobre, musi należeć do mnie? Dojrzałość polega również na zdolności cieszenia się dobrem, którego właścicielem jest ktoś inny.

Nigdy wcześniej nie widzieliśmy tylu cudzych żyć

Przez większość historii człowiek porównywał się głównie z ludźmi, których znał osobiście. Dzisiaj w ciągu kilkunastu minut może zobaczyć dziesiątki domów, samochodów, wakacji, sylwetek, sukcesów zawodowych i rodzinnych uroczystości. Ogląda przy tym zwykle starannie wybrane fragmenty życia innych osób.

To tworzy nierówną konkurencję: własną codzienność porównujemy z cudzą wystawą. Znamy własne rachunki, zmęczenie, konflikty i nieudane dni. W internecie widzimy najczęściej moment, który ktoś uznał za wart pokazania. Jeśli o tym zapominamy, łatwo dojść do fałszywego przekonania, że wszyscy żyją pełniej, spokojniej i ciekawiej niż my.

Problem nie leży w samym obrazie. Problem zaczyna się wtedy, gdy obraz cudzej rzeczywistości staje się paliwem dla niezadowolenia z własnej. Wtedy cudze dobro przestaje nas inspirować, a zaczyna oskarżać nasze życie.

Konsumpcja potrzebuje człowieka niezadowolonego

Duża część współczesnej gospodarki działa dzięki temu, że potrafimy dostrzec różnicę między tym, co mamy, a tym, co moglibyśmy mieć. Reklama często nie sprzedaje wyłącznie produktu. Sprzedaje obraz siebie: będziesz nowocześniejszy, atrakcyjniejszy, bezpieczniejszy, ważniejszy albo bardziej spełniony.

Nie oznacza to, że kupowanie lepszych rzeczy jest moralnie podejrzane. Rozwój techniczny, wygoda czy estetyka są realnymi dobrami. Problem powstaje wtedy, gdy zakup ma wypełnić brak, którego rzecz nie jest w stanie wypełnić. Wtedy po krótkiej satysfakcji pojawia się kolejny przedmiot i kolejna obietnica.

Pożądanie ma bowiem osobliwą cechę: obiecuje odpoczynek po zdobyciu celu, a po jego osiągnięciu często natychmiast wyznacza następny. Człowiek może posiadać coraz więcej, a jednocześnie żyć w stałym poczuciu niedostatku.

Chciwość jest problemem duchowym

Jezus ostrzegał: „Baczcie, a wystrzegajcie się wszelkiej chciwości, dlatego że nie od obfitości dóbr zależy czyjeś życie” (Łuk. 12:15). To ostrzeżenie pada przed przypowieścią o człowieku, który miał pełne spichlerze i planował jeszcze większe, lecz nie był przygotowany na własną śmierć.

Paweł idzie jeszcze dalej, nazywając chciwość bałwochwalstwem (Kol. 3:5). To zaskakujące połączenie pierwszego i dziesiątego przykazania. Bałwochwalstwo zaczyna się wtedy, gdy coś stworzonego otrzymuje miejsce, które powinno należeć do Boga. Chciwość robi podobnie: obiecuje, że posiadanie określonej rzeczy da człowiekowi to, czego najbardziej potrzebuje.

W ten sposób Dekalog zatacza krąg. Pierwsze słowo pyta: kto jest twoim Bogiem? Ostatnie pyta: czego najbardziej chce twoje serce? Te dwa pytania są bliżej siebie, niż mogłoby się wydawać.

Zadowolenie nie oznacza rezygnacji z rozwoju

Łatwo źle zrozumieć dziesiąte przykazanie i uczynić z niego pochwałę bierności. Człowiek może przecież chcieć zdobyć wykształcenie, zbudować dom, poprawić sytuację materialną, rozwinąć firmę, nauczyć się nowej umiejętności czy zapewnić rodzinie większe bezpieczeństwo. Ambicja nie jest automatycznie chciwością.

Różnica przebiega gdzie indziej. Zdrowe dążenie pyta: co mogę uczciwie zbudować, wypracować i rozwinąć? Pożądanie spogląda na cudze dobro i mówi: dlaczego on to ma, a ja nie? Zdrowa ambicja potrafi pracować. Zazdrość często chce skrótu albo przynajmniej pragnie, aby drugi człowiek przestał posiadać przewagę.

Paweł pisał, że nauczył się poprzestawać na tym, co ma, zarówno w niedostatku, jak i w obfitości (Filip. 4:11–12). Zadowolenie nie oznacza więc braku celów. Oznacza, że wartość życia nie zostaje zawieszona na następnym osiągnięciu. Człowiek może iść naprzód bez pogardy dla miejsca, w którym jest dzisiaj.

Wdzięczność zmienia kierunek patrzenia

Jednym z najprostszych sposobów walki z zazdrością jest świadome zauważanie dobra, które już zostało nam dane. Wdzięczność nie rozwiązuje wszystkich problemów i nie każe nazywać trudności czymś przyjemnym. Przywraca jednak właściwą proporcję. Człowiek przestaje widzieć swoje życie wyłącznie przez listę braków.

Jeszcze trudniejszym ćwiczeniem jest umiejętność cieszenia się dobrem drugiego człowieka. To jedna z najbardziej praktycznych prób serca. Czy potrafię szczerze pogratulować komuś sukcesu, którego sam pragnąłem? Czy umiem uznać cudzy talent bez pomniejszania go? Czy dobro bliźniego może pozostać dobrem także wtedy, gdy nie przynosi mi żadnej korzyści?

Taka postawa rozbraja pożądanie, ponieważ przestajemy traktować życie jak grę o stałej sumie, w której cudzy zysk musi oznaczać naszą stratę.

Najtrudniejsze przykazanie do egzekwowania

Społeczeństwo może karać kradzież, zabójstwo, oszustwo czy fałszywe zeznanie. Nie może stworzyć policji do badania ludzkich pragnień. Dziesiąte przykazanie pozostaje więc szczególnym znakiem, że Boże prawo nie jest wyłącznie kodeksem porządku publicznego. Dotyczy człowieka także wtedy, gdy nikt go nie obserwuje.

To bywa niewygodne, ale jest również uwalniające. Bóg nie sprowadza człowieka do publicznego wizerunku. Można wyglądać na moralnego i nosić w sobie świat pełen zazdrości, rywalizacji oraz nieustannego niezadowolenia. Można też dostrzec te rzeczy, nazwać je i pozwolić, aby zostały uporządkowane, zanim zaczną kierować czynami.

Dziesiąte słowo mówi więc: moralność zaczyna się wcześniej, niż widzą inni ludzie. Zaczyna się w tym, czemu pozwalamy zamieszkać w sercu.

Dziesięć słów kończy się pytaniem o pragnienie

Dekalog zaczyna się od Boga, który wyprowadza człowieka z niewoli, a kończy się w ludzkim wnętrzu. To niezwykła droga: od „Jam jest Pan, Bóg twój” do „Nie pożądaj”. Wolność otrzymana z zewnątrz ma ostatecznie dotrzeć do środka człowieka.

Można przecież wyjść z Egiptu i nadal nosić Egipt w sobie. Można być wolnym od zewnętrznego pana, a stać się niewolnikiem własnych pragnień. Człowiek, który musi mieć wszystko, czego zapragnie, nie jest naprawdę wolny. Jego życie jest sterowane przez kolejną rzecz, kolejnego człowieka i kolejne wyobrażenie szczęścia.

Prawdziwa wolność obejmuje także zdolność powiedzenia: „To jest dobre, ale nie musi być moje. To należy do drugiego człowieka i mogę uszanować jego dobro. Moje życie nie traci wartości dlatego, że ktoś otrzymał coś, czego ja nie mam”.

Pierwsze słowo Dekalogu mówi, kto ma zajmować pierwsze miejsce. Ostatnie pokazuje, co dzieje się w sercu, gdy pierwsze miejsce zaczynają zajmować rzeczy, pozycja albo cudze życie. Między tymi dwoma zdaniami mieści się cała droga wolnego człowieka.

Do osobistego namysłu

Do dalszego czytania

2 Mojż. 20:17; 5 Mojż. 5:21; Joz. 7:20–21; 1 Król. 21:1–16; Ps. 73; Przyp. 14:30; Kazn. 4:4–6; Mat. 6:19–34; Łuk. 12:13–21; Rzym. 7:7–8; Rzym. 13:8–10; Filip. 4:10–13; Kol. 3:5; 1 Tym. 6:6–10; Hebr. 13:5; Jak. 1:14–15; Jak. 4:1–3.