„Czcij ojca swego i matkę swoją” stoi na granicy dwóch części Dekalogu. Po słowach dotyczących Boga i czasu przychodzi przykazanie dotyczące pierwszej ludzkiej relacji, w którą człowiek wchodzi bez własnej decyzji. Zanim nauczy się przyjaźni, małżeństwa, pracy czy odpowiedzialności społecznej, poznaje świat przez rodziców. Dlatego stosunek do nich mówi wiele o tym, jak rozumiemy zależność, wdzięczność, autorytet i pamięć.
Nie jesteś pierwszym rozdziałem
Piąte przykazanie przypomina o ciągłości pokoleń. Człowiek nie pojawia się znikąd. Każde pokolenie otrzymuje życie od poprzedniego, a następnie przekazuje dalej to, co samo dostało, poprawiło, zepsuło albo odnowiło. Biblia traktuje tę ciągłość poważnie. Rodzice mają nauczać dzieci, opowiadać o działaniu Boga i przekazywać Jego słowa następnym pokoleniom (5 Mojż. 6:6–7; Ps. 78:5–7).
To oznacza, że rodzina jest pierwszym miejscem pamięci. Człowiek uczy się w niej nie tylko nazw przedmiotów i zasad zachowania. Uczy się, komu można ufać, jak rozmawia się w konflikcie, czym jest odpowiedzialność, jak traktuje się słabszych, co robi się ze słowem „przepraszam” i czy dane słowo cokolwiek znaczy. Wiele z tych lekcji zostaje w człowieku dłużej niż świadome pouczenia.
Przykazanie o czci dla rodziców mówi więc także: pamiętaj, że jesteś częścią historii większej od siebie. Dojrzałość nie wymaga odcięcia się od wszystkiego, co było wcześniej. Wymaga umiejętności rozpoznania, co warto zachować, co trzeba naprawić, a czego nie wolno przekazać dalej.
„Czcić” znaczy nadać wagę
Hebrajskie słowo użyte w tym przykazaniu pochodzi od rdzenia związanego z ciężarem i wagą. Czczenie rodziców oznacza więc traktowanie ich jako osób, których miejsce w naszym życiu ma znaczenie. Nie chodzi jedynie o uprzejmy ton ani o rytualny gest. Chodzi o uznanie realnej więzi i odpowiedzialności, która z niej wynika.
To ważne rozróżnienie. Można mówić do rodziców grzecznie, a jednocześnie żyć tak, jakby nic im się od nas nie należało. Można też deklarować miłość, lecz zostawić starszego ojca lub matkę samych z chorobą, samotnością i sprawami, których przestają rozumieć. Jezus wskazywał właśnie na takie religijne obejście przykazania. W Mar. 7:9–13 ganił praktykę, która pozwalała człowiekowi zasłonić się religijnym zobowiązaniem i w ten sposób uchylić od pomocy rodzicom.
Biblijna cześć ma zatem wymiar praktyczny. Obejmuje słowo, sposób mówienia o rodzicach, gotowość pomocy, pamięć, troskę i uczciwe uznanie dobra, które od nich otrzymaliśmy. W późniejszym wieku może oznaczać także cierpliwe przejęcie części obowiązków, które kiedyś oni wykonywali dla nas.
To przykazanie jest skierowane także do dorosłych
Łatwo czytać piąte słowo jak polecenie dla dzieci: słuchaj mamy i taty. Tymczasem Dekalog został skierowany do całej wspólnoty, również do ludzi dorosłych. Dziecko potrzebuje posłuszeństwa odpowiedniego do wieku. Dorosły człowiek pozostaje natomiast zobowiązany do czci, choć jego relacja z rodzicami zmienia charakter.
Dorosły syn lub córka zakłada własny dom, podejmuje własne decyzje i ponosi za nie odpowiedzialność przed Bogiem. 1 Mojż. 2:24 mówi o opuszczeniu ojca i matki w związku z powstaniem nowej rodziny. To naturalna zmiana porządku odpowiedzialności. Rodzice nie pozostają zarządcami życia dorosłych dzieci, a dorosłe dzieci nie przestają z tego powodu być ich dziećmi.
Dlatego cześć nie oznacza pozostawania przez całe życie w pozycji małego dziecka. Dojrzała relacja potrafi łączyć szacunek z samodzielnością. Można wysłuchać rodziców i podjąć inną decyzję. Można doceniać ich doświadczenie i nie kopiować wszystkich ich wyborów. Można okazać wdzięczność, zachowując odpowiedzialność za własne sumienie.
Autorytet ma granice
Biblia nigdy nie daje człowiekowi prawa do zajęcia miejsca Boga w sumieniu drugiej osoby. Rodzic ma autorytet, lecz nie jest autorytetem absolutnym. Gdy ludzki nakaz stoi w sprzeczności z wolą Boga, obowiązuje zasada: „Trzeba bardziej słuchać Boga niż ludzi” (Dz. Ap. 5:29). W Nowym Testamencie wezwanie do posłuszeństwa dzieci również zostaje osadzone „w Panu” (Ef. 6:1).
To chroni piąte przykazanie przed wypaczeniem. „Czcij” nie znaczy: wykonuj każde polecenie niezależnie od jego treści. Nie znaczy: milcz o przemocy. Nie znaczy: pozwalaj sobą manipulować. Nie znaczy: zgadzaj się na kłamstwo, kradzież, przemoc, poniżanie czy łamanie własnego sumienia. Autorytet rodzica jest rzeczywisty, ale pozostaje pod autorytetem Boga.
W zdrowej rodzinie ta granica nie osłabia rodzicielstwa. Przeciwnie, przypomina rodzicom, że dzieci zostały im powierzone, a nie oddane na własność. Władza rodzicielska jest formą służby i odpowiedzialności. Jej celem jest doprowadzić dziecko do dojrzałości, nie utrzymywać go w zależności.
Co z rodzicami, którzy zawiedli?
Piąte słowo staje się szczególnie trudne tam, gdzie rodzic nie był bezpieczny, odpowiedzialny albo obecny. Niektórzy czytają przykazanie z wdzięcznością. Inni słyszą je przez wspomnienie przemocy, uzależnienia, upokorzenia, porzucenia lub długotrwałej manipulacji. Nie wolno tych doświadczeń przykrywać pobożnym zdaniem, jakby samo słowo „rodzic” usuwało skutki zła.
Biblia nie nakazuje nazywać dobra złem ani zła dobrem. Cześć nie wymaga fałszowania historii. Można uczciwie powiedzieć, że rodzic wyrządził krzywdę. Można postawić granice, ograniczyć kontakt, odmówić udziału w destrukcyjnych zachowaniach, a w sytuacji zagrożenia szukać ochrony i pomocy. Przebaczenie, jeśli do niego dochodzimy, również nie jest zgodą na ponowne krzywdzenie.
W trudnej relacji cześć może przybrać skromniejszą formę: powstrzymanie się od zemsty, niewykorzystywanie rodzica jako przedmiotu pogardy, mówienie prawdy bez upokarzania, zachowanie granic bez nienawiści. Czasem najuczciwszą formą szacunku jest spokojne „nie”, wypowiedziane bez agresji, ale także bez udawania, że wszystko jest w porządku.
Starość odsłania prawdziwy sens przykazania
W dzieciństwie to rodzice niosą ciężar. Później role zaczynają się zmieniać. Człowiek, który prowadził samochód, załatwiał urzędy, pamiętał terminy i podejmował decyzje, może zacząć potrzebować pomocy w najprostszych sprawach. Starość bywa bolesnym doświadczeniem utraty samodzielności. Wtedy piąte przykazanie przestaje być teorią.
Paweł pisał, że dzieci i wnuki powinny uczyć się „odpłacać rodzicom wdzięcznością” i troszczyć się o swoich bliskich (1 Tym. 5:4,8). Nie chodzi o rachunek ekonomiczny: oni zrobili tyle dla mnie, więc muszę oddać tyle samo. Tego rachunku zwykle nie da się zamknąć. Chodzi o kierunek odpowiedzialności. Ten, kto kiedyś był niesiony, z czasem sam zaczyna nieść.
Czasem najważniejszym darem nie są pieniądze ani wielkie decyzje. Jest nim telefon, cierpliwa rozmowa, zawiezienie do lekarza, naprawienie czegoś w domu, wspólny posiłek, pomoc w dokumentach, obecność w chwili lęku. Starszy człowiek może mieć mniej do zaoferowania społeczeństwu mierzącemu wartość produktywnością, ale w biblijnej perspektywie jego godność nie maleje wraz z siłą mięśni i szybkością pamięci.
Rodzice również mają przykazanie
Piąte słowo nie może być używane jednostronnie jako narzędzie dyscyplinowania dzieci. Biblia bardzo jasno mówi także do rodziców. „Ojcowie, nie pobudzajcie do gniewu dzieci swoich” – pisze Paweł, łącząc wychowanie z odpowiedzialnością dorosłych (Ef. 6:4; por. Kol. 3:21). Autorytet nie daje prawa do poniżania.
Rodzic, który żąda szacunku, powinien sam uczyć szacunku swoim sposobem życia. Dzieci obserwują, jak rodzice dotrzymują słowa, jak traktują własnych rodziców, jak przyznają się do błędu i co robią, gdy mają przewagę. Najsilniejsze lekcje autorytetu często nie są wypowiadane. Są oglądane.
To także ważna wiadomość dla każdego pokolenia rodziców: nie wystarczy domagać się, aby następni zachowali wartości. Trzeba pokazać im, że te wartości są warte zachowania. Dziedzictwo przekazywane przymusem zwykle kończy się wraz z przymusem. Dziedzictwo potwierdzone uczciwym życiem ma szansę przeżyć nas.
Nie wszystko, co odziedziczyłeś, musisz przekazać
Szacunek dla przeszłości nie oznacza obowiązku jej kopiowania. Każda rodzina przekazuje dobro i słabości. Możemy odziedziczyć pracowitość, gościnność, wiarę i odpowiedzialność. Możemy też odziedziczyć milczenie w konfliktach, wybuchowy gniew, pogardę, uzależnienia, lęk przed rozmową czy przekonanie, że przeprosiny są oznaką słabości.
Dojrzałość polega na tym, aby umieć powiedzieć: „To otrzymałem i chcę to zachować”, a także: „To otrzymałem, ale na mnie ten łańcuch się kończy”. W tym sensie oddanie czci poprzednim pokoleniom niekiedy polega właśnie na tym, że naprawiamy coś, czego one naprawić nie potrafiły. Nie po to, by nimi pogardzać, lecz aby następni nie musieli nieść tego samego ciężaru.
To bardzo biblijny sposób myślenia o odpowiedzialności. Człowiek nie wybiera punktu startu, ale odpowiada za kierunek dalszej drogi. Nie jesteśmy winni wszystkich błędów naszych rodzin, lecz stajemy się odpowiedzialni za to, co z rozpoznanym błędem zrobimy.
Obietnica długiego życia
Piąte przykazanie zawiera szczególną obietnicę: „aby długo trwały twoje dni”. Paweł nazywa je „pierwszym przykazaniem z obietnicą” (Ef. 6:2–3). Nie należy czytać tych słów jak mechanicznej gwarancji, że każdy posłuszny syn będzie żył określoną liczbę lat. Biblia sama pokazuje ludzi sprawiedliwych, których życie zostało przerwane wcześnie.
Obietnica ma także wymiar wspólnotowy. Społeczeństwo, które niszczy więź między pokoleniami, traci pamięć, doświadczenie i zdolność przekazywania odpowiedzialności. Każde pokolenie zaczyna wtedy od zera i popełnia błędy, które poprzednie zdążyło już poznać. Szacunek dla rodziców i starszych buduje ciągłość, od której zależy trwałość wspólnoty.
Nie oznacza to bezkrytycznego kultu wieku. Starszy człowiek także może się mylić. Jednak kultura, która słucha wyłącznie młodości, jest równie jednostronna jak kultura, która nie pozwala młodym niczego zmienić. Mądrość potrzebuje rozmowy pokoleń: pamięci starszych i pytań młodszych.
Nie zaczynasz od siebie – i nie kończysz na sobie
Piąte słowo Dekalogu kieruje wzrok jednocześnie wstecz i do przodu. Wstecz – ponieważ przypomina, komu zawdzięczamy życie i ile otrzymaliśmy, zanim sami zaczęliśmy cokolwiek budować. Do przodu – ponieważ sposób, w jaki traktujemy własnych rodziców, staje się lekcją dla naszych dzieci i wnuków.
Jest w tym pewna trzeźwa sprawiedliwość. Dzieci obserwują, jak mówimy o dziadkach. Widzą, czy mamy dla nich czas, czy traktujemy ich jak przeszkodę, czy potrafimy być cierpliwi, gdy stają się wolniejsi. Być może właśnie wtedy uczą się, jak pewnego dnia potraktować nas.
Cześć dla ojca i matki nie jest sentymentalnym dodatkiem do wiary. Jest szkołą wdzięczności, granic, odpowiedzialności i pamięci. Uczy, że człowiek nie jest samotną wyspą. Otrzymuje życie od innych, żyje pośród innych i pozostawia po sobie coś dla innych.
Możesz nie mieć wpływu na to, jaką historię otrzymałeś. Masz jednak wpływ na to, co z niej przekażesz dalej.
Do osobistego namysłu
- Czy potrafię okazać rodzicom wdzięczność w sposób konkretny, a nie tylko deklarowany?
- Czy w mojej relacji z rodzicami potrzebna jest dziś większa bliskość, większa pomoc, a może wyraźniejsza granica?
- Jakie dobro otrzymałem od poprzednich pokoleń i świadomie chcę przekazać dalej?
- Jakiego rodzinnego schematu nie chcę przekazywać moim dzieciom i wnukom?
Do dalszego czytania
2 Mojż. 20:12; 5 Mojż. 5:16; 5 Mojż. 6:4–9; Przyp. 1:8–9; Mar. 7:9–13; Jan 19:25–27; Ef. 6:1–4; Kol. 3:20–21; 1 Tym. 5:4,8.
