Czy „kontrola jest najwyższą formą zaufania”, czy raczej jego przeciwieństwem?
Na spotkaniu pojawiło się więc prowokacyjne zdanie: „kontrola jest najwyższą formą zaufania”. Czy naprawdę?
Czy kontrola musi oznaczać brak zaufania?
Nie chciałabym demonizować kontroli. Jeśli ktoś odpowiada za pieniądze zboru, powinien mieć procedury, dokumenty i możliwość sprawdzenia operacji. To nie jest obraza dla uczciwego człowieka. To jest porządek.
Podobnie w pracy. Kontrola jakości nie oznacza, że zakład zakłada z góry nieuczciwość pracownika. Po prostu odpowiedzialność wymaga sprawdzenia rezultatu.
Zgoda. Problemem jest mieszanie dwóch poziomów. Możemy kontrolować proces, dokument, stan techniczny albo wykonanie zadania. Znacznie gorzej, gdy próbujemy kontrolować drugiego człowieka: jego emocje, decyzje, kontakty, sposób myślenia. Procedura może chronić zaufanie. Próba zawładnięcia osobą zwykle je niszczy.
Czyli rozsądne sprawdzanie i potrzeba kontroli to nie to samo.
Skąd bierze się potrzeba kontrolowania?
Często ze strachu. Jeżeli kiedyś zostałem oszukany, chcę następnym razem wszystko sprawdzić trzy razy. To zrozumiałe.
Tak, ale mechanizm może się rozszerzać. Z jednej zdrady wyciągam wniosek, że nikomu nie można ufać. Z jednego błędu pracownika powstaje system, w którym nikt nie może samodzielnie podjąć najdrobniejszej decyzji. Kontrola daje chwilową ulgę, bo zmniejsza niepewność. Z czasem jednak sama zaczyna karmić lęk: skoro muszę sprawdzać, to znaczy, że wszędzie czyha zagrożenie.
To chyba widać też w rodzinie. Rodzic ma obowiązek wiedzieć, co dzieje się z dzieckiem, ale może dojść do punktu, w którym nastolatek jest obserwowany tak dokładnie, że nie ma już miejsca na uczenie się odpowiedzialności.
I wtedy rodzic mówi: „robię to, bo ci ufam”, a dziecko słyszy dokładnie odwrotny komunikat.
Zaufanie nie jest naiwnością
Z drugiej strony nie chciałabym, żebyśmy z zaufania zrobili łatwowierność. Biblia nie nakazuje ignorować faktów. Jeżeli ktoś wielokrotnie kłamie, nie muszę udawać, że jego słowo ma taką samą wagę jak wcześniej.
To bardzo ważne. Zaufanie ma historię. Może rosnąć i może zostać naruszone. Przebaczenie nie oznacza automatycznego przywrócenia człowiekowi wszystkich uprawnień i odpowiedzialności. Jeśli ktoś zawiódł w sprawach finansowych, można mu przebaczyć, a jednocześnie przez pewien czas nie powierzać mu kasy.
Czyli kontrola po utracie zaufania może być elementem odbudowy?
Może, jeżeli jest jawna, proporcjonalna i ma cel. Co innego umówić się na przejrzystość przez pewien okres, a co innego śledzić kogoś bez końca, nawet gdy od lat nie ma ku temu podstaw.
Czy można kontrolować własne życie?
Najbardziej przewrotne jest chyba to, że wiele energii zużywamy na kontrolowanie rzeczy, nad którymi realnie nie mamy władzy: zdrowia za dziesięć lat, gospodarki, zachowania innych ludzi, wszystkich możliwych zagrożeń.
Planowanie jest potrzebne. Ale planowanie łatwo zamienia się w potrzebę gwarancji.
„Nie troszczcie się więc o dzień jutrzejszy, gdyż dzień jutrzejszy będzie miał własne troski.” (Mat. 6:34, BW)
Jezus nie mówi: nie planujcie. Mówi o trosce, która próbuje przeżyć jutro już dzisiaj. Człowiek ma wpływ na przygotowanie, decyzję, pracę, modlitwę. Nie ma wpływu na wszystkie wyniki. Dojrzałość polega także na rozróżnieniu tych dwóch obszarów.
Kontrola w zborze i przywództwie
Wspólnota też może stać się miejscem nadmiernej kontroli. Ktoś chce wiedzieć, co inni czytają, z kim rozmawiają, jakie mają wątpliwości.
Czasem zaczyna się to od dobrych intencji: ochronić ludzi przed błędem.
Dobre intencje nie gwarantują dobrych metod. Przywództwo ma nauczać, ostrzegać, korygować i chronić wspólnotę. Nie powinno odbierać ludziom osobistej odpowiedzialności przed Bogiem. Wiara utrzymywana wyłącznie przez zewnętrzny nadzór jest bardzo krucha. Gdy nadzór znika, nie zostaje dojrzałe przekonanie.
Czyli zadaniem lidera nie jest mieć wszystkich pod kontrolą, tylko pomagać ludziom dojrzewać.
Co naprawdę mogę kontrolować?
Może warto zakończyć prostym ćwiczeniem. W trudnej sytuacji zrobić dwie kolumny: „mam wpływ” i „nie mam wpływu”.
To bardzo trzeźwe. Mam wpływ na to, czy powiem prawdę, czy przygotuję się, czy ustalę zasady, czy wykonam swoją część pracy. Nie mam pełnej kontroli nad reakcją drugiej osoby, wynikiem rozmowy ani przyszłością. Właśnie w tej drugiej kolumnie zaczyna się prawdziwe zaufanie do Boga.
Czyli odpowiedzialność bez iluzji wszechmocy.
Brzmi mniej efektownie niż „kontroluj wszystko”, ale prawdopodobnie jest zdrowsze.
Po rozmowie
Kontrola nie jest sama w sobie czymś złym. W odpowiedzialnych systemach potrzebujemy sprawdzania, przejrzystości i zasad. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy kontrola ma usunąć z życia wszelką niepewność albo podporządkować nam innych ludzi.
Zaufanie nie oznacza naiwności. Dojrzałość polega na tym, żeby kontrolować to, za co rzeczywiście odpowiadamy, odbudowywać zaufanie na podstawie prawdy i zaakceptować, że część życia pozostaje poza naszym wpływem.
Zostań z tym pytaniem
1. Co próbuję dziś kontrolować, choć realnie nie mam nad tym władzy?
2. Czy moje sprawdzanie służy odpowiedzialności, czy przede wszystkim uspokajaniu własnego lęku?
3. Czy potrafię ponownie budować zaufanie po czyimś błędzie bez naiwności i bez wiecznej podejrzliwości?
4. Czy daję innym przestrzeń do podejmowania decyzji i ponoszenia ich konsekwencji?
5. Jak wyglądałoby zaufanie do Boga w sprawie, której nie potrafię dziś zabezpieczyć?
Teksty do dalszego przeczytania
Przyp. 3:5–6 • Ps. 127:1–2 • Mat. 6:25–34 • Jak. 4:13–15 • 1 Kor. 4:2
