Trzecie słowo Dekalogu dotyczy prawdy, odpowiedzialności i uczciwości człowieka, który odwołuje się do Boga. Jeżeli powołuję się na Jego imię, korzystam z autorytetu większego niż mój własny. Dlatego to przykazanie jest także ostrzeżeniem przed religijną przesadą, manipulacją i mówieniem w imieniu Boga tam, gdzie należałoby powiedzieć po prostu: „tak rozumiem”, „tak sądzę”, „mogę się mylić”.
Więcej niż zakaz przeklinania
Najczęstsze objaśnienie trzeciego przykazania brzmi: nie używaj imienia Boga jako przekleństwa, wykrzyknika albo ozdobnika. To ważne, lecz zbyt wąskie. Hebrajski czasownik użyty w tym zdaniu ma zakres znaczeniowy obejmujący branie, niesienie lub podnoszenie, natomiast słowo tłumaczone jako „nadaremno” wiąże się z pustką, marnością i fałszem.
Można więc powiedzieć, że przykazanie zakazuje „niesienia” Bożego imienia w sposób pusty: bez prawdy, bez powagi, bez związku z Bożą wolą. Takie rozumienie obejmuje mowę, przysięgi, nauczanie, modlitwę, publiczne deklaracje religijne i codzienne życie człowieka, który chce być rozpoznawany jako należący do Boga.
To bardzo aktualne. Wulgarny okrzyk z imieniem Boga jest łatwy do rozpoznania. Znacznie trudniej zauważyć religijną wypowiedź brzmiącą pobożnie, która w rzeczywistości wykorzystuje Boży autorytet do wzmocnienia ludzkiej opinii.
Imię oznacza także reputację i autorytet
W Biblii imię jest czymś więcej niż etykietą. Łączy się z tożsamością, charakterem, reputacją i autorytetem osoby. Działać „w czyimś imieniu” oznacza występować jako jego przedstawiciel. Powoływać się na imię króla znaczy korzystać z jego władzy. Podobnie powoływanie się na Boga jest roszczeniem wyjątkowo poważnym.
Właśnie dlatego Biblia tak surowo ocenia fałszywych proroków. Ich problem nie ograniczał się do pomyłki. Mówili: „Pan powiedział”, chociaż Pan ich nie posłał. Własne sny, oczekiwania, interesy lub polityczne kalkulacje opatrywali pieczęcią najwyższego autorytetu.
Człowiek może popełnić zwykły błąd i później go poprawić. Gdy jednak do błędu dołącza zdanie „Bóg tak powiedział”, sprawa staje się cięższa. Krytyka poglądu zaczyna wtedy wyglądać jak sprzeciw wobec Boga. To otwiera drzwi do presji, której trudno się przeciwstawić.
„Bóg mi powiedział” wymaga szczególnej ostrożności
Współczesny język religijny zna wiele mocnych formuł: „Bóg mi pokazał”, „Bóg powiedział mi, że masz to zrobić”, „Pan położył mi na sercu, że powinieneś…”, „to jest Boża wola”. Takie zdania mogą wypływać ze szczerego przekonania. Szczerość nie daje jednak człowiekowi nieomylności.
Jeżeli jakaś myśl wynika bezpośrednio z jasnego tekstu Pisma, możemy wskazać tekst i poddać rozumowanie ocenie innych. Jeżeli jest osobistym odczuciem, przeczuciem albo wnioskiem, uczciwiej nazwać ją właśnie tak. Im mniej pewne jest źródło przekonania, tym więcej potrzeba pokory w sposobie jego przedstawiania.
W sprawach dotyczących cudzych decyzji ta ostrożność staje się szczególnie ważna. Słowa „Bóg chce, żebyś…” potrafią ominąć sumienie drugiego człowieka. Zamiast argumentu pojawia się religijna presja. Rozmówca musi wtedy wybierać pomiędzy uległością wobec mówiącego a ryzykiem, że sprzeciwia się samemu Bogu.
Przysięga: kiedy Boga wzywa się na świadka
Jednym z pierwotnych zastosowań tego przykazania była przysięga. Człowiek przywoływał imię Boga jako świadka prawdziwości własnych słów. Fałszywa przysięga była więc czymś więcej niż kłamstwem: wciągała Boga w ludzkie oszustwo. 3 Mojż. 19:12 łączy fałszywe przysięganie z bezczeszczeniem Bożego imienia.
Jezus poszedł do samego źródła problemu. W Kazaniu na Górze wzywał do takiej prawdomówności, aby zwykłe „tak” i „nie” miało wystarczającą wagę. Podobnie Jakub napisał, aby chrześcijanin nie potrzebował mnożenia przysiąg dla uwiarygodnienia swoich słów.
Wniosek jest wymagający: człowiek wierzący powinien mówić prawdę także wtedy, gdy nie dodaje do zdania żadnej religijnej formuły. Jeżeli ktoś potrzebuje imienia Boga jako podpórki dla własnej wiarygodności, warto zapytać, dlaczego jego zwykłe słowo już nie wystarcza.
Puste słowa w modlitwie i nabożeństwie
Trzecie przykazanie skłania również do przyjrzenia się temu, jak mówimy do Boga i o Bogu podczas nabożeństwa. Religijny język łatwo staje się automatyczny. Powtarzamy zwroty, które znamy od lat. Czasem brzmią dostojnie, lecz człowiek przestaje słyszeć ich znaczenie.
Jezus ostrzegał przed bezmyślnym mnożeniem słów w modlitwie. Nie potępiał każdej powtórki – sam modlił się ponownie tymi samymi słowami w Getsemane. Problemem jest mówienie bez serca i przekonanie, że ilość lub religijne brzmienie wypowiedzi samo w sobie zbliża człowieka do Boga.
Można powiedzieć „Panie” dziesięć razy w jednej modlitwie i ani razu naprawdę nie zwrócić się do Niego z uwagą. Można wypowiedzieć kilka prostych zdań i być całkowicie obecnym. Świętość języka zaczyna się od świadomości, do kogo mówimy.
Imię Boga można zniesławić także życiem
Jest jeszcze głębszy poziom trzeciego słowa. Człowiek może poprawnie mówić o Bogu, unikać lekkomyślnego używania Jego imienia, a jednocześnie swoim postępowaniem niszczyć wiarygodność tego imienia w oczach innych.
Paweł pisał do ludzi chlubiących się znajomością prawa, że z powodu ich postępowania imię Boga było znieważane wśród narodów (Rzym. 2:17–24). To niezwykle mocne zastosowanie. Czasem największym problemem nie jest to, co człowiek mówi o Bogu, lecz rozdźwięk pomiędzy deklaracją a życiem.
Gdy ktoś publicznie podkreśla wiarę, a prywatnie oszukuje, poniża innych, nie dotrzymuje zobowiązań albo wykorzystuje słabszych, jego zachowanie zaczyna komentować Boga. Odbiorcy często nie rozdzielają dokładnie nauki od przedstawiciela. Widzą człowieka i na tej podstawie wyrabiają sobie opinię o wierze, którą reprezentuje.
Religijna manipulacja jest szczególną formą nadużycia
Najbardziej niebezpieczne nadużycie imienia Boga pojawia się wtedy, gdy staje się ono narzędziem kontroli. Ktoś chce wymusić decyzję, uciszyć pytania, ochronić swoją pozycję albo zakończyć dyskusję. Zamiast wyjaśnić racje, powołuje się na Boga.
Taki mechanizm może działać w rodzinie, wspólnocie, organizacji religijnej i relacji duszpasterskiej. Im większy autorytet osoby mówiącej, tym większe ryzyko. Zdanie wypowiedziane przez przyjaciela można zakwestionować. To samo zdanie wypowiedziane przez przywódcę jako „słowo od Boga” może zostać odebrane jako rozkaz, którego nie wolno sprawdzać.
Biblijna wiara nie potrzebuje ochrony przed uczciwymi pytaniami. Prorockie wypowiedzi miały być badane. Nauczanie apostołów było sprawdzane w świetle Pisma. Prawda nie traci wartości przez to, że ktoś prosi o podstawę, kontekst i argument.
Jak mówić o Bożej woli odpowiedzialnie?
Nie musimy usuwać z języka zdań o Bożej woli. Biblia sama mówi o tym, czego Bóg chce, czego zakazuje i co uznaje za dobre. Potrzebujemy jednak rozróżniać poziomy pewności.
- Gdy tekst biblijny mówi coś jasno, wskażmy tekst i jego kontekst.
- Gdy przedstawiamy interpretację, nazwijmy ją interpretacją i pokażmy tok rozumowania.
- Gdy mówimy o osobistym przekonaniu, zostawmy miejsce na możliwość błędu.
- Gdy rada dotyczy cudzej decyzji, nie odbierajmy drugiemu człowiekowi odpowiedzialności przed Bogiem.
- Gdy sprawa jest złożona, unikajmy zdań mocniejszych niż dowody, które potrafimy przedstawić.
Takie podejście nie osłabia wiary. Przeciwnie, chroni ją przed utożsamieniem Bożego autorytetu z naszym poziomem pewności. Człowiek może być głęboko przekonany i jednocześnie pozostawać gotowy do korekty.
Trzecie słowo chroni wiarygodność
Każde przykazanie Dekalogu chroni jakieś dobro. Trzecie chroni świętość Bożego imienia, a wraz z nią wiarygodność słowa. Gdy imię Boga zaczyna służyć jako ozdobnik, argument zastępczy albo narzędzie nacisku, religijny język traci wartość. Ludzie uczą się, że wielkie słowa mogą przykrywać małe intencje.
Dlatego dojrzały człowiek wierzący powinien mówić o Bogu precyzyjnie. Powinien umieć odróżnić tekst biblijny od własnego komentarza, pewność od przypuszczenia, objawioną zasadę od osobistej rady. To szczególnie ważne dla nauczycieli, kaznodziejów, rodziców i osób sprawujących odpowiedzialność we wspólnocie.
Im większy wpływ mamy na innych, tym bardziej potrzebujemy dyscypliny języka. Słowo wypowiedziane prywatnie może zranić jednego człowieka. Słowo wypowiedziane z ambony w imieniu Boga może ukształtować sumienie setek.
Nosić imię Boga z godnością
Trzecie przykazanie ma również pozytywną stronę. Skoro można nosić imię Boga „nadaremno”, można też nosić je godnie. Oznacza to życie, w którym słowa i czyny nie kompromitują Tego, do którego się odwołujemy.
Tak rozumiane przykazanie dotyczy każdego dnia. Uczciwości w pracy. Dotrzymywania obietnic. Sposobu prowadzenia sporu. Rzetelności w przekazywaniu informacji. Przyznawania się do niewiedzy. Umiejętności powiedzenia „pomyliłem się”. Powściągliwości wtedy, gdy chciałoby się użyć Boga jako argumentu, choć Pismo nie daje nam podstaw do takiej pewności.
Święte słowa zachowują ciężar wtedy, gdy nie są nadużywane. Imię Boga nie potrzebuje naszej przesady. Potrzebuje naszej prawdomówności.
Od słów do czasu
Pierwsze trzy słowa porządkują kolejno: miejsce Boga, prawdę o Nim i odpowiedzialność za Jego imię. Czwarte prowadzi do czasu. Bóg wyznacza dzień, który przypomina człowiekowi, że jego życie nie składa się wyłącznie z produkowania, zdobywania i działania.
Do osobistego namysłu
- Czy potrafię oddzielić tekst Pisma od własnej interpretacji i nie mówić z większą pewnością, niż pozwala tekst?
- Czy moje codzienne postępowanie wzmacnia wiarygodność wiary, którą wyznaję?
- Czy w rozmowie religijnej umiem powiedzieć: „nie wiem”, „muszę to sprawdzić” albo „mogłem się pomylić”?
- Czy kiedykolwiek użyłem religijnego języka po to, aby wywrzeć presję na drugiego człowieka?
Do dalszego czytania
2 Mojż. 20:7; 3 Mojż. 19:12; 5 Mojż. 5:11; Jer. 23:16–32; Mat. 5:33–37; Mat. 6:7–9; Rzym. 2:17–24; Jak. 5:12; 1 Tes. 5:19–22.
