Pierwsze przykazanie odpowiada na pytanie: komu oddajesz najwyższe miejsce? Drugie stawia następne: jakiego Boga właściwie czcisz? Można bowiem odrzucić wielu bogów, wyznać wiarę w jednego Boga, a mimo to próbować ukształtować Go według własnych potrzeb. Biblia traktuje ten problem bardzo poważnie.

Drugie słowo nie jest zakazem sztuki

Najpierw trzeba usunąć jedno nieporozumienie. Drugie przykazanie nie zakazuje wszelkiego przedstawiania świata za pomocą obrazu. Gdyby tak było, sama Biblia popadałaby w sprzeczność. W przybytku pojawiły się cheruby, na zasłonach wykonywano motywy dekoracyjne, a później w świątyni znajdowały się również przedstawienia roślin i zwierząt. Bóg nie zakazał człowiekowi rzeźbić, malować ani tworzyć.

Zakaz dotyczy sporządzania wizerunku jako przedmiotu kultu: obrazu, któremu człowiek się kłania, któremu służy albo za pomocą którego próbuje przedstawiać Boga. Sens przykazania staje się jeszcze wyraźniejszy w 5 Mojż. 4. Mojżesz przypomina Izraelitom, że na Horebie słyszeli głos Boga, lecz „nie widzieli żadnej postaci”. Dlatego nie mieli tworzyć Jego podobizny.

To rozróżnienie jest ważne. Problemem nie jest obraz jako taki. Problemem jest próba zamknięcia Boga w obrazie.

Dlaczego człowiek chce zobaczyć Boga?

Obraz daje poczucie konkretu. Można go zobaczyć, dotknąć, ustawić w określonym miejscu, przenieść, ozdobić. Bóg niewidzialny wymyka się takiej kontroli. Nie można Go ustawić tam, gdzie nam wygodnie. Nie można sprawić, żeby przemawiał tylko wtedy, gdy chcemy Go słuchać.

Właśnie dlatego religijne obrazy i symbole mogą stać się kuszące. Nadają temu, co niewidzialne, formę, którą człowiek potrafi oswoić. Z czasem symbol przestaje jedynie przypominać o rzeczywistości, a zaczyna ją zastępować. To, co miało wskazywać na Boga, zaczyna koncentrować uwagę na sobie.

Drugie przykazanie chroni zatem coś więcej niż zewnętrzną formę kultu. Chroni Bożą transcendencję – prawdę, że Bóg jest większy od każdego ludzkiego przedstawienia i nie mieści się w żadnej rzeczy stworzonej przez człowieka.

Złoty cielec: religia, która zachowała imię Boga

Historia złotego cielca w 2 Mojż. 32 pokazuje problem wyjątkowo ostro. Izraelici nie ogłosili po prostu, że od tej chwili porzucają Boga, który wyprowadził ich z Egiptu. Aaron po wykonaniu cielca zapowiedział święto „dla Pana”. Religijny język pozostał. Imię Boga pozostało. Pojawiła się jednak materialna forma, która miała Go reprezentować.

To jeden z najważniejszych szczegółów tej historii. Bałwochwalstwo może posługiwać się poprawnym słownictwem. Może zachować imię Boga, święto, pieśń i religijne emocje. Problem zaczyna się wtedy, gdy człowiek sam ustala, jaki Bóg ma być i w jaki sposób chce Go czcić.

Złoty cielec był wygodny. Nie mówił. Nie stawiał pytań. Nie korygował ludzkich pragnień. Można było wokół niego zorganizować religijne święto dokładnie takie, jakiego oczekiwał tłum. To bardzo stara pokusa i wcale nie zniknęła wraz z epoką posągów.

Wizerunki, których nie stawia się na półce

Współczesny człowiek może nie posiadać żadnego religijnego posągu, a jednak nosić w głowie bardzo dokładny „wizerunek” Boga. Dla jednego będzie to Bóg, który przede wszystkim karze. Dla innego Bóg, który wszystko akceptuje. Jeszcze ktoś wyobraża Go sobie jako pomocnika spełniającego osobiste plany albo jako odległą siłę, która nie interesuje się codziennym życiem.

Takie obrazy często powstają z doświadczeń. Surowy ojciec może wpływać na wyobrażenie Boga jako wiecznie niezadowolonego sędziego. Kultura nastawiona na sukces może tworzyć obraz Boga jako gwaranta powodzenia. Wspólnota religijna może tak mocno narzucić swój język i zwyczaje, że człowiek zacznie utożsamiać Boga z lokalną tradycją.

Nie każde wyobrażenie jest świadomym buntem. Wiele z nich powstaje niemal automatycznie. Dlatego drugie przykazanie wymaga od nas intelektualnej pokory: mój obraz Boga może być niepełny, zniekształcony albo zwyczajnie błędny.

Bóg „dopasowany” do naszych potrzeb

Jednym z najłatwiejszych sposobów tworzenia własnego obrazu Boga jest wybieranie z Biblii tylko tych cech, które nam odpowiadają. Można mówić o miłości Boga, pomijając Jego świętość i sprawiedliwość. Można mówić o sądzie, pomijając miłosierdzie. Można podkreślać posłuszeństwo, nie dostrzegając łaski. Można też głosić łaskę w taki sposób, jakby posłuszeństwo nie miało znaczenia.

W każdej z tych sytuacji powstaje obraz częściowy. Jest prawdziwy tylko o tyle, o ile wybraliśmy prawdziwy element objawienia, lecz staje się fałszywy, gdy ten fragment zaczyna zastępować całość. Człowiek bardzo łatwo znajduje w takim Bogu potwierdzenie własnego charakteru: surowy człowiek wybiera Boga surowego, pobłażliwy – Boga pobłażliwego, ambitny – Boga sukcesu.

Wtedy religia przestaje nas korygować. Zaczyna nas jedynie potwierdzać. A Bóg, który zawsze myśli dokładnie tak jak ja, powinien wzbudzić moje podejrzenie.

Kiedy symbol zaczyna przesłaniać rzeczywistość

Religia potrzebuje języka, znaków, miejsc spotkania i praktyk. Same w sobie mogą być pomocne. Niebezpieczeństwo pojawia się wtedy, gdy przypisujemy im znaczenie, którego Bóg im nie nadał, albo gdy zaczynamy traktować je jak źródło świętości.

Dobrym biblijnym przykładem jest miedziany wąż wykonany na polecenie Boga na pustyni. W określonym momencie spełniał wyznaczoną funkcję. Wiele pokoleń później lud zaczął jednak palić mu kadzidło. Król Hiskiasz zniszczył go wtedy, nazywając po prostu kawałkiem miedzi (2 Król. 18:4). Rzecz, która kiedyś służyła Bożemu celowi, stała się przedmiotem religijnego przywiązania.

To bardzo trzeźwa lekcja. Nawet rzecz związana z autentycznym działaniem Boga może zostać wypaczona, jeżeli człowiek przeniesie na nią zaufanie należne Bogu.

Objawienie zamiast projekcji

Skoro własne wyobrażenia są zawodne, pojawia się oczywiste pytanie: skąd mamy wiedzieć, jaki jest Bóg? Biblijna odpowiedź prowadzi do objawienia. Bóg daje się poznać przez swoje czyny, przez słowo przekazane prorokom, a w sposób szczególny przez swojego Syna. Pismo nie pozostawia człowieka wyłącznie z domysłami.

Dlatego dojrzała wiara wymaga nieustannego pozwalania, aby tekst biblijny poprawiał nasze intuicje. Czasami odkrywamy, że Bóg jest bardziej wymagający, niż chcielibyśmy. Innym razem – że jest bardziej miłosierny, niż potrafiliśmy sobie wyobrazić. Czasem okazuje się, że nasze ulubione religijne przekonanie ma słabsze podstawy biblijne, niż sądziliśmy.

To może być niewygodne. Jednak właśnie wtedy Biblia spełnia swoją rolę. Jeżeli czytamy ją tylko po to, żeby znaleźć potwierdzenie tego, co już myślimy, tworzymy bardzo subtelną formę obrazu: Boga zbudowanego z wybranych przez siebie wersetów.

Jezus nie pozwala nam zatrzymać się na religijnym obrazie

Jezus powiedział Samarytance, że prawdziwi czciciele będą oddawali Ojcu cześć „w duchu i w prawdzie” (Jan 4:23–24). W tej rozmowie spór dotyczył między innymi miejsca kultu. Jezus przesunął uwagę z geografii i zewnętrznego punktu odniesienia ku relacji z Bogiem opartej na prawdzie.

Nowy Testament nazywa Jezusa „obrazem Boga niewidzialnego” (Kol. 1:15). To istotne zestawienie z drugim przykazaniem: człowiek nie ma sam produkować obrazu Boga według własnego pomysłu. Bóg sam decyduje, w jaki sposób chce się objawić, a Jego Syn ukazuje nam Jego charakter, wolę i sposób działania.

Dlatego poznawanie Boga nie polega na coraz bardziej pomysłowym wyobrażaniu Go sobie. Polega na coraz wierniejszym słuchaniu tego, co Bóg o sobie objawił.

Jak sprawdzić własny obraz Boga?

Nie wystarczy powiedzieć: „wierzę w Boga Biblii”. Każdy z nas czyta Biblię z określonym doświadczeniem, tradycją i zestawem wcześniejszych przekonań. Potrzebujemy więc pytań kontrolnych, które pomagają odsłonić nasze własne projekcje:

To ostatnie pytanie jest szczególnie ważne. Bałwochwalstwo lubi pewność siebie. Wiara biblijna potrzebuje przekonania, lecz potrzebuje również pokory wobec Tego, który jest większy od naszego rozumu i naszych systemów.

Drugie słowo chroni prawdę o Bogu

Pierwsze przykazanie chroni pierwszeństwo Boga. Drugie chroni prawdę o Nim. Człowiek nie otrzymał prawa do przerabiania Boga według gustu epoki, własnych emocji ani religijnej tradycji. Właśnie dlatego to przykazanie pozostaje tak aktualne.

Dzisiaj łatwo stworzyć Boga atrakcyjnego medialnie, zgodnego z naszym środowiskiem, politycznie wygodnego, psychologicznie bezpiecznego albo religijnie znajomego. Trudniej pozwolić Bogu Biblii być takim, jakim się objawia – także wtedy, gdy burzy nasze schematy.

Drugie słowo nie każe nam żyć bez żadnych pojęć o Bogu. Każe nam pamiętać, że każde ludzkie pojęcie musi pozostać poddane Jego objawieniu.

Bóg nie mieści się w naszych ramach

Dojrzałość duchowa nie polega na tym, że z biegiem lat mamy coraz mniej pytań. Często polega na tym, że coraz lepiej odróżniamy to, co naprawdę powiedział Bóg, od tego, co sami do Jego słów dopisaliśmy.

Drugie przykazanie jest więc wezwaniem do czystej, trzeźwej wiary. Bez magicznych przedmiotów. Bez religijnej manipulacji. Bez tworzenia Boga na własne podobieństwo. Z większą gotowością do słuchania niż do projektowania.

A to prowadzi nas bezpośrednio do trzeciego słowa. Skoro nie wolno nam tworzyć fałszywego obrazu Boga, równie poważnie trzeba potraktować sposób, w jaki posługujemy się Jego imieniem.

Do osobistego namysłu

Do dalszego czytania

2 Mojż. 20:4–6; 2 Mojż. 32:1–8; 5 Mojż. 4:15–24; 2 Król. 18:1–4; Izaj. 40:18–25; Jan 4:19–24; Kol. 1:15.