Tymczasem biblijny Dekalog zaczyna się w miejscu, którego często nie zauważamy. Zanim pojawi się pierwsze przykazanie, Bóg przypomina Izraelowi, kim jest i co już uczynił: wyprowadził swój lud z Egiptu, z domu niewoli. Dopiero potem padają słowa określające sposób życia. Ta kolejność ma znaczenie.
Najpierw wyzwolenie, potem droga
Izrael nie otrzymuje przykazań po to, aby zasłużyć na wyjście z Egiptu. Wyjście już się dokonało. Niewolnicy zostali wyprowadzeni, morze zostało przekroczone, droga ku nowemu życiu została otwarta. Dopiero wtedy pojawia się pytanie: jak ma żyć człowiek, który nie jest już niewolnikiem?
To zmienia sposób czytania całego Dekalogu. Prawo nie jest drabiną ustawioną przed człowiekiem z poleceniem: wspinaj się, a może Bóg cię przyjmie. Jest raczej mapą życia dla ludzi, których Bóg już wyprowadził z niewoli i uczy odpowiedzialnego korzystania z wolności. Wolność bez ładu szybko zamienia się przecież w nową formę niewoli.
W Egipcie Izraelici żyli pod przymusem faraona. Po wyjściu z Egiptu mogli stać się niewolnikami innych rzeczy: własnego lęku, pożądania, przemocy, chciwości, fałszu, pogardy albo cudzych bogów. Wyzwolenie z jednego domu niewoli nie oznacza jeszcze, że człowiek nauczył się żyć jako wolny.
Dlaczego „dziesięć słów”?
Biblia nazywa ten zbiór „dziesięcioma słowami” (2 Mojż. 34:28; 5 Mojż. 4:13; 10:4). To określenie jest bardzo sugestywne. „Słowo” nie jest tutaj przypadkowym dźwiękiem. Jest wypowiedzią Boga, która nazywa rzeczywistość, ustanawia granice i porządkuje relacje.
Pierwsze słowa dotyczą Boga. Kolejne prowadzą ku czasowi, rodzinie, życiu, małżeństwu, własności i prawdzie. Ostatnie sięga tam, gdzie nie dociera żadna zewnętrzna kontrola – do pragnień człowieka. Dekalog obejmuje więc cały ruch ludzkiego życia: od tego, komu oddajemy najwyższą lojalność, aż po to, czego pragniemy w ciszy własnego serca.
Zakazy, które czegoś bronią
Słowo „nie” brzmi dla współczesnego człowieka podejrzanie. Lubimy język możliwości, rozwoju i wyboru. Granica kojarzy się z ograniczeniem. A jednak prawie wszystko, co naprawdę cenne, istnieje dzięki granicom. Dom potrzebuje ścian. Rzeka potrzebuje brzegów. Małżeństwo potrzebuje wierności. Sąd potrzebuje prawdy. Własność potrzebuje szacunku. Życie potrzebuje ochrony.
Dlatego przy każdym przykazaniu warto pytać nie tylko: „czego Bóg zabrania?”, lecz także: „czego Bóg tutaj strzeże?”. Wtedy sens Dekalogu staje się pełniejszy.
- Pierwsze przykazanie strzeże właściwej hierarchii życia.
- Drugie strzeże prawdy o Bogu.
- Trzecie strzeże świętości Jego imienia i uczciwości religijnego języka.
- Czwarte strzeże czasu, odpoczynku i pamięci o Stwórcy.
- Piąte strzeże więzi pokoleń.
- Szóste strzeże życia.
- Siódme strzeże wierności i małżeństwa.
- Ósme strzeże własności i uczciwości.
- Dziewiąte strzeże prawdy oraz dobrego imienia drugiego człowieka.
- Dziesiąte strzeże serca przed niewolą pragnienia tego, co należy do innych.
Dekalog jest bardziej współczesny, niż nam się wydaje
Zmieniły się narzędzia, lecz człowiek pozostał zaskakująco podobny. Posąg może dziś mieć ekran zamiast kamiennej twarzy. Kradzież może polegać na przejęciu czyjejś pracy, danych albo autorstwa. Fałszywe świadectwo może w ciągu kilku minut obiec świat. Pożądanie może być podsycane przez urządzenie trzymane w dłoni. Szabat może stać się pytaniem o to, czy człowiek potrafi przestać produkować, kupować, odpowiadać i kontrolować.
Właśnie dlatego Dekalog nie jest muzealnym eksponatem. Dotyka podstawowych struktur ludzkiego życia. Technologia może zmienić skalę i szybkość naszych działań, lecz nie usuwa pytań o lojalność, prawdę, przemoc, wierność, własność czy pragnienie.
Pierwsza tablica i druga tablica
Zwyczajowo mówi się o przykazaniach dotyczących relacji z Bogiem oraz o tych, które regulują relacje międzyludzkie. Taki podział jest użyteczny, trzeba jednak uważać, aby nie rozdzielić tego, co Biblia łączy. Stosunek do Boga wpływa na sposób traktowania człowieka, a sposób traktowania człowieka ujawnia prawdę o naszej pobożności.
Nie można czcić Boga i jednocześnie lekceważyć życia, prawdy, małżeństwa czy cudzej własności. Religijność, która nie przekłada się na etykę, staje się dekoracją. Z kolei etyka oderwana od Boga łatwo zaczyna negocjować własne fundamenty zależnie od okoliczności, interesów i nastroju epoki.
Ostatnie przykazanie odsłania tajemnicę wszystkich pozostałych
„Nie pożądaj” jest szczególnym zakończeniem. Zabójstwo, kradzież czy fałszywe zeznanie można zobaczyć i osądzić. Pożądania nie widać. Człowiek może być wzorowym obywatelem, a jednocześnie prowadzić w swoim wnętrzu życie zdominowane przez zazdrość, chciwość i pragnienie posiadania tego, co należy do innych.
Dekalog kończy się więc nie na zachowaniu, lecz w sercu. W tym miejscu staje się jasne, że prawo Boże nigdy nie miało być wyłącznie zewnętrznym regulaminem. Dotyka źródła czynów. Jezus rozwinie tę prawdę, kiedy pokaże, że za zabójstwem stoi również gniew i pogarda, a za cudzołóstwem – pożądliwe spojrzenie (Mat. 5:21–30).
Prawo i łaska nie są wrogami
Czy zatem wystarczy znać Dziesięć Słów i starać się ich przestrzegać? Biblia nie daje tak prostego rozwiązania. Prawo potrafi nazwać dobro, wskazać granicę i ujawnić grzech. Nie potrafi samo w sobie zmienić ludzkiego serca. Dlatego historia biblijna prowadzi dalej – ku potrzebie przebaczenia, wiary, odnowienia i przemiany człowieka.
Nie oznacza to, że prawo staje się zbędne. Człowiek, który został obdarowany łaską, nadal potrzebuje odpowiedzi na pytanie, co jest dobre. Łaska nie zmienia kradzieży w uczciwość ani kłamstwa w prawdę. Zmienia natomiast podstawę relacji z Bogiem: człowiek nie kupuje sobie Jego przychylności posłuszeństwem. Posłuszeństwo staje się odpowiedzią wiary.
Dziesięć słów do przeczytania od nowa
W tym cyklu będziemy czytać każde przykazanie powoli. Zobaczymy jego miejsce w Biblii, dobro, którego strzeże, oraz obszary współczesnego życia, w których jego sens bywa szczególnie widoczny. Będziemy też zadawać pytania niewygodne. Bo łatwo zgodzić się z zakazem bałwochwalstwa, dopóki nie zapytamy, co naprawdę rządzi naszymi decyzjami. Łatwo potępić fałszywe świadectwo, dopóki nie zaczniemy mówić o półprawdzie, plotce i manipulacji. Łatwo powiedzieć „nie kradnę”, dopóki kradzież oznacza wyłącznie zabranie komuś portfela.
Dekalog jest krótki. Jego konsekwencje są ogromne. Dziesięć słów wystarcza, aby postawić pytania o całe życie człowieka.
W następnym tekście zaczniemy od pierwszego słowa: „Nie będziesz miał innych bogów obok mnie”. To nie jest wyłącznie pytanie o religię. To pytanie o centrum życia – o to, czemu człowiek ostatecznie ufa, czego boi się najbardziej i czemu podporządkowuje swoje decyzje.
