Pierwsze przykazanie pyta o to, kto albo co ma w naszym życiu najwyższy autorytet. Komu ufamy ostatecznie? Czego utraty boimy się najbardziej? Dla czego jesteśmy gotowi poświęcić prawdę, sumienie, relacje i posłuszeństwo Bogu? Odpowiedzi na te pytania bywają znacznie bardziej niewygodne niż pytanie o religijne posągi.

Pierwsze słowo po wyjściu z niewoli

Przykazanie pojawia się bezpośrednio po przypomnieniu: „Ja jestem Pan, Bóg twój, który cię wyprowadził z ziemi egipskiej”. To ważne. Bóg nie przedstawia się Izraelowi jako jedna z wielu możliwych sił duchowych. Przypomina realne wydarzenie: wyzwolenie. Jego prawo wyrasta z relacji, która już została ustanowiona.

Izrael wychodził jednak z kraju pełnego bóstw, kultów i religijnych obrazów. W świecie starożytnym przyjęcie istnienia wielu bogów było czymś normalnym. Można było czcić boga miasta, boga płodności, boga wojny i boga domowego ogniska. Pierwsze przykazanie przecina tę logikę u samego korzenia: lud należący do Boga nie może rozdzielać swojej najwyższej lojalności.

Każdy człowiek ma swoje „najwyższe dobro”

Nawet człowiek deklarujący niewiarę buduje życie wokół czegoś, co uważa za najważniejsze. Może to być bezpieczeństwo, sukces, wolność osobista, rodzina, uznanie, pieniądze, zdrowie, naród, przyjemność albo własny obraz siebie. Nie wszystkie te rzeczy są złe. Wiele z nich jest dobrych. Problem zaczyna się wtedy, gdy dobro zajmuje miejsce Boga.

Bałwochwalstwo często nie polega na wybraniu czegoś jawnie złego. Polega na uczynieniu z czegoś dobrego wartości absolutnej. Rodzina jest dobrem – do chwili, gdy staje się ważniejsza od prawdy. Praca jest dobrem – do chwili, gdy człowiek poświęca jej sumienie, zdrowie i bliskich. Bezpieczeństwo jest dobrem – do chwili, gdy lęk przed jego utratą zaczyna sterować każdą decyzją.

Pierwsze przykazanie nie odbiera wartości stworzeniu. Umieszcza stworzenie na właściwym miejscu.

Jak rozpoznać współczesnego bożka?

Bożka nie zawsze rozpoznajemy po tym, że go kochamy. Czasem lepiej rozpoznaje się go po tym, że panicznie boimy się go stracić. To dlatego pomocne są pytania bardziej precyzyjne niż „co jest dla mnie ważne?”.

Te pytania nie służą do podejrzliwego tropienia grzechu w każdej przyjemności. Mają odsłonić hierarchię. Człowiek zawsze coś stawia wyżej, coś niżej i według tej kolejności podejmuje decyzje.

Pieniądz: użyteczne narzędzie, bezlitosny pan

Jezus powiedział, że nie można służyć Bogu i mamonie (Mat. 6:24). Nie dlatego, że każdy pieniądz jest zły. Pieniądz jest niezwykle użytecznym narzędziem. Problem zaczyna się wtedy, gdy przestaje być narzędziem, a staje się miarą bezpieczeństwa, wartości człowieka i sensu życia.

Wtedy logika pieniędzy zaczyna przenikać wszystko. Czas staje się wart tyle, ile można na nim zarobić. Człowiek zaczyna być oceniany przez to, co posiada. Odpoczynek budzi wyrzuty sumienia, a każda strata finansowa urasta do rangi osobistej katastrofy. Taki bóg nie ma świątyni, lecz potrafi skutecznie domagać się ofiar.

Opinia innych: bóstwo, które zmienia twarz co pięć minut

Innym kandydatem do pierwszego miejsca jest aprobata ludzi. Dawniej człowiek zabiegał o opinię rodziny, sąsiadów czy miejscowej społeczności. Dzisiaj nosimy w kieszeni urządzenie, które potrafi przez cały dzień dostarczać sygnałów społecznej akceptacji albo odrzucenia.

Jeżeli poczucie własnej wartości staje się zależne od reakcji innych, człowiek zaczyna mówić to, co zapewnia uznanie, pokazywać to, co dobrze wygląda, i ukrywać to, co mogłoby kosztować popularność. Pierwsze przykazanie odzyskuje wtedy zaskakującą aktualność. Pyta: czyja ocena ma ostatnie słowo?

Rodzina, wspólnota, przywódca

Szczególnie trudne jest bałwochwalstwo rzeczy religijnych i dobrych. Można tak mocno utożsamić Boga z własną wspólnotą, tradycją albo przywódcą, że krytyczne pytanie zaczyna być traktowane jak niewierność Bogu. Wtedy człowiek nie sprawdza już nauczania w świetle Pisma, lecz czyta Pismo przez filtr autorytetu, któremu oddał pierwszeństwo.

Pierwsze przykazanie jest zatem również ochroną sumienia. Żaden człowiek, urząd, tradycja ani wspólnota nie może otrzymać tego rodzaju posłuszeństwa, które należy się Bogu. Szacunek dla ludzi ma granice. Posłuszeństwo Bogu – nie.

Czy można uczynić bożka z samego siebie?

Najbardziej subtelna forma pierwszego przykazania pojawia się wtedy, gdy człowiek sam staje się własnym najwyższym autorytetem. „Moje życie, moje zasady, moja prawda” brzmi współcześnie atrakcyjnie, ponieważ obiecuje pełną autonomię. Tyle że człowiek, który sam ustanawia wszystkie kryteria dobra i zła, nie ma już nad sobą miary, która mogłaby go osądzić.

Biblia przedstawia wolność inaczej. Człowiek nie jest Bogiem. Jest stworzeniem obdarzonym godnością, rozumem, odpowiedzialnością i możliwością wyboru, lecz jego wolność ma kierunek. Ma prowadzić ku dobru, a nie jedynie ku spełnianiu kolejnych pragnień.

Pierwsze przykazanie porządkuje pozostałe

Nieprzypadkowo Dekalog zaczyna się właśnie tutaj. Jeśli Bóg przestaje być pierwszy, pozostałe przykazania wcześniej czy później stają się negocjowalne. Można wtedy uznać, że kłamstwo jest dopuszczalne, gdy ratuje pozycję. Że praca jest ważniejsza niż czas oddany Bogu. Że własne pożądanie jest ważniejsze niż wierność. Że cudza własność przestaje być święta, gdy bardzo jej potrzebuję.

Pierwsze przykazanie nie jest więc jednym z dziesięciu niezależnych punktów. Jest fundamentem. Ustala centrum, wokół którego pozostałe obszary życia mogą znaleźć właściwe miejsce.

Jezus i pierwszeństwo Boga

Kiedy Jezus został zapytany o największe przykazanie, wskazał na miłość do Boga całym sercem, całą duszą i całym umysłem, a następnie na miłość do bliźniego (Mat. 22:37–40). Nie przedstawiał moralności jako zbioru przypadkowych przepisów. Całość ma centrum.

Miłość do Boga nie oznacza wyłącznie silnego uczucia religijnego. W języku biblijnym wyraża się również w wierności, zaufaniu i posłuszeństwie. Dlatego pytanie o pierwsze miejsce w życiu nie rozstrzyga się przede wszystkim w deklaracjach. Rozstrzyga się w wyborach.

Codzienny test pierwszego miejsca

Wielkie deklaracje są łatwe. Trudniejsze są małe sytuacje, w których wartości naprawdę się zderzają. Czy powiem prawdę, gdy może mnie kosztować? Czy zachowam zasady, gdy stracę na tym finansowo? Czy znajdę czas dla Boga, gdy kalendarz jest pełny? Czy potrafię sprzeciwić się grupie, którą szanuję, jeśli widzę wyraźny konflikt ze Słowem?

To właśnie takie momenty ujawniają praktyczną hierarchię człowieka. Nie zawsze od razu. Często dopiero po czasie zauważamy, że coś, co miało być sługą, zaczęło wydawać rozkazy.

Pierwsze słowo jest zaproszeniem do porządku

„Nie będziesz miał innych bogów obok mnie” brzmi jak zakaz, lecz niesie również wyzwolenie. Człowiek nie musi służyć pieniądzom, opinii innych, lękowi, własnym ambicjom ani żadnemu ludzkiemu autorytetowi. Te rzeczy mogą mieć swoje miejsce. Żadna z nich nie musi mieć miejsca pierwszego.

Pierwsze przykazanie porządkuje życie przez jedno zasadnicze rozstrzygnięcie: Bóg jest Bogiem, a wszystko inne pozostaje stworzeniem. Kiedy ta kolejność zostaje zachowana, dobre rzeczy mogą pozostać dobre. Kiedy zostaje odwrócona, nawet dobre rzeczy potrafią stać się panami.

Następne słowo pójdzie krok dalej. Człowiek może bowiem deklarować, że czci jedynego Boga, a jednocześnie próbować ukształtować Go według własnych wyobrażeń. Dlatego Dekalog zaraz po pytaniu „kogo czcisz?” stawia następne: „jakiego Boga sobie tworzysz?”.

Do osobistego namysłu

Do dalszego czytania

5 Mojż. 6:4–5; Joz. 24:14–24; Ps. 115:1–8; Mat. 6:19–24; Mat. 22:34–40; 1 Kor. 8:4–6.