Czy chrześcijanie powinni wpływać na kulturę i otaczający świat, czy raczej chronić się przed jego wpływem? To pytanie wraca w różnych epokach pod innymi nazwami.
Jedni obawiają się izolacji: zamkniętej wspólnoty, która przestaje rozumieć język ludzi i nie ma nic do powiedzenia poza własnym środowiskiem. Inni obawiają się asymilacji: chrześcijaństwa tak bardzo podobnego do otoczenia, że trudno rozpoznać jego własne wartości.
Wtorkowa rozmowa zaczęła się więc od napięcia obecnego już w Nowym Testamencie: być „solą ziemi” i „światłością świata”, a równocześnie nie przyjmować bezkrytycznie wzoru tego świata.
Wpływać czy się odcinać?
Pytanie jest stare: chrześcijanie mają być obecni w kulturze czy raczej trzymać dystans, żeby kultura nie ukształtowała ich bardziej niż Biblia?
Mam wrażenie, że oba zagrożenia są realne. Można tak bardzo chcieć być „wpływowym”, że zaczynamy kopiować język, styl i wartości świata. Można też tak bardzo bać się wpływu świata, że zamykamy się we własnym środowisku i przestajemy rozumieć ludzi, do których chcemy mówić.
Jezus używa dwóch obrazów: soli i światła. Sól, która nigdy nie styka się z żywnością, nie ma na nią wpływu. Światło zamknięte pod naczyniem też nie spełnia zadania. Jednocześnie Nowy Testament mówi o nieupodabnianiu się do świata. To napięcie jest celowe: obecność bez asymilacji.
Czyli problemem nie jest kontakt z kulturą, tylko pytanie, kto kogo bardziej kształtuje.
„Wy jesteście solą ziemi... wy jesteście światłością świata.” (Mat. 5:13–14)
Co właściwie nazywamy kulturą?
Kiedy mówimy „kultura”, ludzie myślą o filmie, muzyce i teatrze. Tymczasem to chyba znacznie więcej.
Tak. Kultura to także sposób pracy, język, zwyczaje rodzinne, podejście do starszych, edukacja, architektura, internet, sposób prowadzenia biznesu, rozumienie sukcesu. Każdy z nas uczestniczy w kulturze, nawet jeśli nigdy nie idzie do galerii.
Dlatego pytanie „czy wpływać na kulturę?” trochę brzmi, jakbyśmy stali poza nią. Nie stoimy. Już wpływamy – przez to, jak wychowujemy dzieci, jak traktujemy klientów, jak mówimy o ludziach, jaką jakość wykonujemy w pracy, jakie treści udostępniamy.
A także przez to, czego nie robimy. Uczciwy pracownik, który nie uczestniczy w oszustwie, już wprowadza inną normę do swojego otoczenia.
Wpływ bez marzenia o dominacji
Słowo „wpływ” może jednak znaczyć: chcemy przejąć instytucje i narzucić wszystkim nasze zasady.
I tu byłbym bardzo ostrożny. Nowy Testament nie daje Kościołowi programu zdobywania władzy nad kulturą. Daje mu zadanie świadectwa, świętości, służby, głoszenia Ewangelii. Chrześcijanin może pełnić różne role publiczne, ale Kościół jako wspólnota nie powinien mylić siły politycznej z mocą duchową.
To ważne, bo historia pokazuje, że kiedy religia dostaje narzędzia przymusu, bardzo łatwo zaczyna bronić „prawdy” metodami, które przeczą prawdzie.
Wpływ chrześcijański powinien być przekonujący przez jakość życia, argument, służbę, dobro i prawdomówność. Jeśli jedynym sposobem utrzymania wartości jest przymus, warto zadać pytanie, co właściwie osiągnęliśmy.
Sztuka, nauka, edukacja i praca
Czy wierzący powinni świadomie wchodzić w obszary sztuki, nauki, mediów, edukacji?
Jeżeli mają zdolności i możliwość – dlaczego nie? Biblia nie dzieli uczciwej pracy na „duchową” i „nieduchową”. Bezalel otrzymał zdolności rzemieślnicze. Łukasz był lekarzem. Paweł pracował rękami. Człowiek może służyć Bogu, projektując most, ucząc języka, robiąc zdjęcia albo prowadząc firmę.
Ale sztuka często prowokuje. Czy chrześcijanin powinien unikać tematów trudnych?
Moim zdaniem nie. Biblia sama nie unika zdrady, przemocy, seksu, śmierci, wojny, rozpaczy. Różnica polega na sposobie przedstawienia i celu. Można pokazać zło, nie robiąc z niego reklamy.
Czyli chrześcijański twórca nie musi produkować wyłącznie „religijnych obrazków”. Może uczciwie opowiadać o świecie i człowieku.
Kiedy kultura próbuje wychować nas
Skoro mamy być obecni, gdzie postawić granicę?
Tam, gdzie uczestnictwo wymaga ode mnie zaakceptowania czegoś sprzecznego z sumieniem i Słowem. Nie każdy zwyczaj jest problemem. Nie każda nowość jest zagrożeniem. Ale nie wszystko, co powszechne, staje się przez to dobre.
Rzym. 12:2 zaczyna od zakazu upodabniania się do tego świata, a potem mówi o odnowieniu umysłu i rozpoznawaniu woli Boga. Granica nie zawsze przychodzi w formie listy. Potrzebujemy myślenia: jaka wartość stoi za tym zjawiskiem? czego mnie to uczy? w jakim kierunku mnie formuje?
Czyli możemy być bardzo konserwatywni w formie, a jednocześnie całkowicie przejąć światową miarę sukcesu – pieniądze, pozycję, prestiż.
Dokładnie. Człowiek może odrzucić współczesną muzykę, a jednocześnie żyć czystym materializmem. Kultura wchodzi głębiej niż styl.
Izolacja też ma swoją cenę
Co tracimy, jeśli zamkniemy się wyłącznie we własnym środowisku?
Po pierwsze, przestajemy rozumieć język ludzi. Zaczynamy odpowiadać na pytania, których nikt nie zadaje. Po drugie, łatwo powstaje fałszywe poczucie czystości: „u nas jest dobrze, na zewnątrz źle”. Tymczasem pycha, manipulacja czy obłuda potrafią świetnie rozwijać się także w religijnej bańce.
I tracimy możliwość zwyczajnego dobra. Sąsiedztwo, szkoła, praca, pomoc społeczna, kultura lokalna – to miejsca, gdzie można być obecnym bez wielkich programów. Czasem wpływ zaczyna się od tego, że ktoś jest najbardziej uczciwym człowiekiem w zespole.
Jeremiasz kazał wygnańcom szukać pokoju miasta, do którego zostali uprowadzeni. Nie mieli udawać Babilończyków. Mieli jednak budować domy, pracować, zakładać rodziny i troszczyć się o dobro miejsca, w którym żyli. To dobry obraz obecności bez utraty tożsamości.
Czy chrześcijański wpływ da się zmierzyć?
Dzisiaj wpływ mierzy się zasięgami. Ilu obserwujących, ile wyświetleń, ile osób nas zna.
To bardzo zwodnicza miara. Jezus przez większość życia był znany lokalnie. Paweł nie miał żadnego „zasięgu” w dzisiejszym sensie, a jego listy zmieniły historię. Wpływ może być głęboki i mały liczbowo.
Rodzic, który przez dwadzieścia lat uczciwie wychowuje dzieci, wpływa na kulturę. Nauczyciel, który uczy myślenia i prawdomówności, też. Starsza osoba, która buduje młodszych, również. To nie wygląda spektakularnie.
Może właśnie dlatego łatwo to przeoczyć. Kultura zmienia się również przez milion małych zachowań, nie tylko przez wielkie kampanie.
Świadectwo, które można zobaczyć
Piotr pisze, żeby wierzący prowadzili dobre życie wśród ludzi, tak aby ci, którzy ich oczerniają, widzieli dobre uczynki. To bardzo konkretne. Wpływ nie zaczyna się od hasła „musimy zmienić świat”, tylko od pytania: co człowiek widzi, kiedy pracuje ze mną, mieszka obok mnie, kupuje ode mnie, rozmawia ze mną?
Czy widzi uczciwość? Punktualność? Szacunek? Czy widzi ludzi, którzy są dobrzy wyłącznie dla swoich?
I czy potrafimy robić coś wspólnie z ludźmi, z którymi nie zgadzamy się światopoglądowo, jeśli cel sam w sobie jest dobry – na przykład pomoc sąsiadowi, sprzątanie okolicy, ratowanie życia.
Tak długo, jak współpraca nie wymaga ode mnie afirmowania czegoś sprzecznego z sumieniem, sama wspólna praca nad dobrem nie musi oznaczać wspólnoty duchowej.
Po rozmowie
Chrześcijanin nie stoi poza kulturą. Każdego dnia współtworzy ją przez język, pracę, rodzinę, sposób wydawania pieniędzy, obecność w internecie, podejście do prawa, sztuki i ludzi o innych przekonaniach.
Biblijna obecność w świecie wymaga podwójnej czujności. Z jednej strony izolacja może odebrać zdolność świadectwa i służby. Z drugiej – pragnienie akceptacji może sprawić, że wspólnota zacznie przyjmować wartości otoczenia bez sprawdzania ich w świetle Słowa.
Wpływ nie musi oznaczać dominacji. Często jest cichy: uczciwa praca, dobrze wychowane dzieci, rzetelna nauka, piękna sztuka, pomoc potrzebującym, szacunek w sporze, prawdomówność w biznesie. Kultura zmienia się również przez takich ludzi.
Zostań z tym pytaniem
1. W jakich obszarach kultury już dziś mam wpływ, nawet jeśli go nie zauważam?
2. Czy bardziej grozi mi izolacja czy bezkrytyczne upodobnienie do otoczenia?
3. Jak odróżnić zwyczaj kulturowy od wartości sprzecznej z Biblią?
4. Czy moje świadectwo w pracy i sąsiedztwie potwierdza to, co mówię o wierze?
5. Czy potrafię współpracować przy dobrym celu z ludźmi o innych przekonaniach bez rozmywania własnej tożsamości?
6. Czy mierzę wpływ zasięgiem, czy wiernością i jakością?
7. Jaką jedną rzecz mogę zrobić lokalnie, żeby moje otoczenie było trochę bardziej uczciwe, mądre albo życzliwe?
Teksty do dalszego przeczytania
Mat. 5:13–16 • Rzym. 12:1–2 • 1 Piotra 2:11–12 • Filip. 2:14–16 • Jer. 29:4–7 • Dz. 17:16–34 • Kol. 4:5–6
