Współczesny język negocjacji chętnie posługuje się określeniem „wygrana-wygrana”: dobrym rozwiązaniem ma być takie, przy którym żadna strona nie wychodzi przegrana. To rozsądny ideał w wielu codziennych sytuacjach. Tylko czy da się go zastosować zawsze?
Co zrobić, gdy interesy naprawdę się zderzają? Czy kompromis zawsze jest oznaką dojrzałości? Czy chrześcijanin powinien ustępować częściej niż inni? A może istnieją sprawy, w których ustępstwo byłoby po prostu zgodą na zło?
Czy obie strony zawsze mogą wygrać?
Zacznijmy od popularnego hasła: szukajmy rozwiązania, na którym skorzystają obie strony. Brzmi dobrze. Tylko czy życie rzeczywiście daje nam taką możliwość w każdej sytuacji?
Nie. Czasem zasoby są ograniczone. Dwie osoby chcą tego samego stanowiska, dwóch klientów chce ten sam termin, w rodzinie jedna osoba chce wyjechać, druga zostać. Można szukać rozwiązania sprawiedliwego, ale nie zawsze da się sprawić, żeby każdy dostał to, czego chciał.
Może problem zaczyna się już przy słowie „wygrać”. Jeśli rozumiem wygraną jako otrzymanie wszystkiego, czego chcę, to oczywiście trudno o wspólny wynik. Jeżeli natomiast wygraną jest uczciwe potraktowanie, wysłuchanie i rozwiązanie, z którym mogę żyć, pole możliwości robi się większe.
To ważne, bo kompromis bywa przedstawiany jak matematyka: ja ustępuję dwa centymetry, ty dwa i spotykamy się pośrodku. W relacjach czasem jedna strona ustąpi więcej, bo konkretna sprawa jest dla niej mniej ważna. Równość nie zawsze znaczy identyczność kosztu.
I jeszcze coś: dobry kompromis wymaga, żeby obie strony były zainteresowane rozwiązaniem. Jeśli jedna traktuje ustępstwo drugiej jako słabość i za każdym razem przesuwa granicę, model „wygrana-wygrana” szybko staje się naiwny.
Kompromis nie jest najwyższą wartością
Czy chrześcijanin powinien być człowiekiem kompromisu?
W sprawach osobistych często tak: nie upierać się przy swoim, uwzględniać innych, nie budować konfliktu o rzeczy drugorzędne. Ale nie uczyniłbym z kompromisu cnoty absolutnej. Są rzeczy, których nie wolno dzielić na pół.
Jeżeli jedna osoba proponuje prawdę, a druga kłamstwo, „spotkajmy się w połowie” nie daje mądrego wyniku. Podobnie w kwestii przemocy, zdrady, oszustwa czy naruszenia sumienia. Nie każda różnica zdań jest negocjacją o cenę.
To widać też w Biblii. Daniel potrafił szukać praktycznego rozwiązania z przełożonym, ale nie zgodził się na wszystko. Apostołowie potrafili mówić: „trzeba bardziej słuchać Boga niż ludzi”. To jest granica kompromisu.
Czyli warto rozdzielić interes od zasady. W interesach możemy negocjować. Przy zasadach moralnych czasem pole manewru jest bardzo małe, choć nadal możemy rozmawiać spokojnie i szukać sposobu działania, który niepotrzebnie nie rani drugiej strony.
Czy zawsze trzeba spotkać się pośrodku?
Załóżmy, że dwie osoby mają skrajnie różne oczekiwania. Czy połowa drogi jest automatycznie rozwiązaniem sprawiedliwym?
Nie. Jeśli jeden proponuje rozsądną cenę, a drugi absurdalnie wysoką, środek nadal może być absurdalny. Sam fakt, że coś leży między dwoma stanowiskami, nie czyni tego prawdziwym ani sprawiedliwym.
W dyskusjach światopoglądowych też łatwo wpaść w tę pułapkę. Jedna osoba mówi A, druga mówi nie-A, więc ktoś uznaje, że prawda zapewne leży pośrodku. Niekiedy tak jest, ale prawda nie ma obowiązku mieszkać w centrum.
W relacji jednak często nie chodzi o ustalenie jednej obiektywnej prawdy, lecz o pogodzenie potrzeb. Mąż chce spędzić wolny dzień w domu, żona chce odwiedzić rodzinę. Tutaj kompromis może być bardzo sensowny: część dnia tak, część inaczej albo inny termin.
Ważne, żeby nie mylić kompromisu z unikaniem konfliktu. Czasem człowiek zgadza się na wszystko, bo nie znosi napięcia. Na zewnątrz wygląda pokojowo, a wewnątrz zbiera żal.
Ustąpić z miłości czy ze strachu?
Jak rozpoznać, dlaczego ustępuję?
Można zapytać: „Czy po tej decyzji czuję, że świadomie wybrałam dobro relacji, czy że nie miałam prawa powiedzieć nie?”. To nie jest doskonały test, ale dużo pokazuje.
Dojrzałe ustępstwo ma w sobie wolność. Mogę powiedzieć: „to jest dla ciebie ważniejsze, więc tym razem wybierzmy twoje rozwiązanie”. Uległość ze strachu wygląda inaczej: „jeżeli się nie zgodzę, będzie awantura, więc nie mam wyboru”.
Chrześcijańskie wezwanie do służby drugiemu człowiekowi nie powinno być używane do usprawiedliwiania manipulacji. Ktoś może cytować pokorę drugiej osobie tylko po to, żeby zawsze dostawać swoje. To jest duchowo brzmiący egoizm.
I odwrotnie: słowo „granice” też można wykorzystać egoistycznie. Każde niewygodne zobowiązanie nazywać naruszeniem własnej przestrzeni. Dlatego potrzebujemy uczciwości w obie strony.
Kiedy różnica zdań staje się walką o zwycięstwo
Dlaczego czasem drobna różnica zdania przeradza się w tak duży konflikt?
Bo przestajemy rozwiązywać problem, a zaczynamy bronić własnej pozycji. Od pewnego momentu ważniejsze staje się, żeby nie „przegrać”.
To dobrze widać w sporach internetowych. Człowiek już wie, że druga strona ma częściowo rację, ale nie chce tego przyznać publicznie, bo traktuje korektę jak utratę twarzy.
W rodzinie jest podobnie. Czasem słyszymy rozsądny argument, ale ponieważ został wypowiedziany w środku kłótni, odrzucamy go tylko dlatego, że pochodzi od „przeciwnika”.
Wtedy pomaga zmiana pytania. Zamiast: „kto wygra?”, zapytać: „jaki problem próbujemy wspólnie rozwiązać?”. To przesuwa drugiego człowieka z drugiej strony barykady obok mnie.
A jeśli druga strona nie chce współpracować?
Najtrudniejsza sytuacja: ja chcę rozmawiać, a druga osoba nie. Co wtedy?
Trzeba uznać ograniczenie. Nie da się samemu zbudować wzajemności. Mogę kontrolować własny sposób mówienia, propozycje, granice i decyzje. Nie mogę zmusić drugiej strony do dobrej woli.
Paweł pisze: „Jeśli można, o ile to od was zależy, ze wszystkimi ludźmi pokój miejcie”. To bardzo realistyczne. Jest „o ile to od was zależy”. Pokój nie zawsze zależy od jednej osoby.
W praktyce czasem trzeba przejść od negocjacji do decyzji. Przełożony wysłuchał zespołu, ale ostatecznie musi wybrać jedno rozwiązanie. Rodzice wysłuchali dzieci, ale nie każda decyzja rodzinna jest głosowaniem.
I czasem trzeba powiedzieć: „Nie osiągnęliśmy porozumienia, ale nie chcę cię poniżać ani karać za to, że myślisz inaczej”. To też jest dojrzały wynik rozmowy.
Miłość nie oznacza zadowolenia wszystkich
Pierwotne pytanie brzmiało też: czy da się zawsze zadowolić obie strony?
Nie. I próba zadowalania wszystkich bywa bardzo niebezpieczna. Człowiek zaczyna podejmować decyzje według reakcji otoczenia. Wtedy każda osoba niezadowolona staje się dowodem, że zrobiliśmy coś źle.
Rodzic czasem musi podjąć decyzję, z której dziecko będzie niezadowolone. Starszy zboru czasem musi powiedzieć coś, czego ktoś nie chce usłyszeć. Przyjaciel czasem nie poprze pomysłu przyjaciela. Miłość nie zawsze daje człowiekowi to, czego oczekuje.
Ale to nie zwalnia nas z pytania, czy nie zasłaniamy własnej wygody hasłem „trzeba być stanowczym”. Można odrzucić cudze potrzeby i nazwać to zasadą. Dlatego potrzebujemy samokrytycyzmu.
Dobre rozwiązanie nie musi wszystkich uszczęśliwić. Powinno jednak możliwie uczciwie uwzględniać ludzi, których dotyczy, oraz nie naruszać rzeczy, których naruszyć nie powinniśmy.
Jak prowadzić rozmowę o kompromisie?
Zbierzmy kilka praktycznych kroków.
Najpierw ustalić, o co naprawdę chodzi. Ludzie często kłócą się o rozwiązania, zanim nazwą potrzeby. Jedna osoba chce samochód, druga mówi „nie”. Może pierwszej chodzi o niezależność, a drugiej o bezpieczeństwo finansowe. Gdy nazwiemy potrzeby, pojawiają się nowe opcje.
Potem rozdzielić kwestie negocjowalne od nienegocjowalnych. Jeżeli wszystko przedstawiam jako zasadę, nie da się ze mną rozmawiać.
Warto również zapytać drugą osobę, co dla niej byłoby wynikiem możliwym do przyjęcia. Czasem zakładamy, że wiemy, czego chce, i negocjujemy z wyobrażeniem.
I na końcu trzeba umieć przyjąć, że czasem pozostanie koszt. Dojrzałe rozwiązanie nie zawsze usuwa stratę. Czasem pozwala tylko ponieść ją uczciwie i bez niszczenia relacji.
Czyli „wygrana-wygrana” jest dobrym kierunkiem, o ile nie zamienimy go w obietnicę, że każda różnica interesów może zakończyć się pełnym zadowoleniem wszystkich.
Po rozmowie
Kompromis jest narzędziem, a nie najwyższą zasadą moralną. W wielu codziennych sprawach pozwala uwzględnić potrzeby różnych osób i ochronić relację przed niepotrzebną walką o dominację.
Są jednak sytuacje, w których uczciwe rozwiązanie pozostawia kogoś niezadowolonego albo wymaga wyraźnego „nie”. Dojrzałość polega wtedy na rozpoznaniu, czy bronimy ważnej zasady, czy jedynie własnej wygody i dumy.
Pokój nie oznacza, że wszyscy zawsze dostają to, czego chcą. Czasem oznacza, że potrafimy się różnić bez pogardy, manipulacji i potrzeby pokonania drugiego człowieka.
Zostań z tym pytaniem
1. Czy w konflikcie częściej szukam rozwiązania, czy zwycięstwa?
2. Które sprawy w moim życiu naprawdę są zasadami, a które jedynie silnymi preferencjami?
3. Czy potrafię ustąpić bez późniejszego wypominania swojego ustępstwa?
4. Czy nie używam „pokoju” jako powodu, by unikać potrzebnej konfrontacji?
5. Jak reaguję, gdy druga osoba nie chce współpracować?
6. Czy umiem zaakceptować decyzję uczciwą, która nie jest dla mnie idealna?
Teksty do dalszego przeczytania
Rzym. 12:18 • Filip. 2:3–4 • Dz. Ap. 5:29 • Dan. 1:8–16 • Przyp. 15:1 • Mat. 5:9
