Są emocje, o których łatwo rozmawiać spokojnie, dopóki sami ich właśnie nie przeżywamy. Gniew zdecydowanie do nich należy.
Możemy znać biblijne teksty o cierpliwości, łagodności i panowaniu nad sobą, a kilka minut później powiedzieć coś, czego będziemy żałować. Możemy wiedzieć, że podniesiony głos niewiele rozwiązuje, a mimo to w chwili napięcia właśnie głosem próbować zdobyć przewagę.
Dlatego podczas jednego z wtorkowych spotkań pojawiło się pytanie: co właściwie robić z gniewem?
Czy chrześcijanin może się gniewać?
Zacznijmy od najprostszego pytania. Czy gniew sam w sobie jest czymś złym?
Mam wrażenie, że często tak go traktujemy. Kiedy ktoś mówi: „zdenerwowałem się”, od razu brzmi to trochę jak przyznanie się do winy.
Zwłaszcza w środowisku chrześcijańskim. Człowiek wierzący powinien być przecież spokojny, cierpliwy, wyrozumiały...
...i najlepiej jeszcze uśmiechnięty.
Właśnie. Tylko życie nie wygląda w ten sposób. Ktoś cię niesprawiedliwie potraktuje, ktoś skłamie, ktoś cię obrazi, coś dzieje się kolejny raz i człowiek się zwyczajnie złości.
Biblia też nie przedstawia człowieka jako istoty pozbawionej emocji. Paweł pisze:
To bardzo ciekawe sformułowanie. Gniew może się pojawić. Odpowiedzialność zaczyna się przy tym, co z nim zrobimy.
Czyli mogę być naprawdę mocno zdenerwowany i jeszcze nie grzeszyć?
Samo pojawienie się emocji nie przesądza o winie. Trzeba jednak sprawdzić również przyczynę gniewu. Człowiek może się gniewać dlatego, że widzi krzywdę. Może też być wściekły, bo ktoś nie zrobił tego, czego sobie życzył.
Albo dlatego, że ktoś powiedział mu prawdę.
To bywa chyba najbardziej irytujące.
Zwłaszcza jeśli człowiek podejrzewa, że ten drugi ma rację.
Czyli pierwszy krok to nie tłumienie emocji, tylko pytanie: dlaczego właściwie się gniewam?
Tak. Co zostało naruszone? Moje poczucie sprawiedliwości? Moja duma? Moje oczekiwania? Bezpieczeństwo? Granice? Zmęczenie? Bo gniew bardzo często mówi nam: „Tutaj dzieje się coś ważnego”. Tylko jeszcze nie mówi, kto ma rację.
Gniew jest szybki
Problem polega chyba na tym, że kiedy już się gniewamy, nie mamy wielkiej ochoty prowadzić takich analiz.
Wtedy analiza jest bardzo prosta: ja mam rację, a winny stoi naprzeciwko.
I wszystko nagle staje się oczywiste.
Człowiek przypomina sobie jeszcze pięć poprzednich sytuacji.
Dokładnie. Zaczynamy od tego, że ktoś dzisiaj nie zrobił jednej rzeczy, a kończymy na: „Ty zawsze taki jesteś”.
To jest jedna z ważnych cech gniewu. On upraszcza obraz. Pojawiają się słowa: „zawsze”, „nigdy”, „ciągle”, „wszyscy”, „specjalnie”. I bardzo często przestajemy opisywać wydarzenie, a zaczynamy oceniać człowieka.
Czyli już nie: „spóźniłeś się”, tylko: „jesteś nieodpowiedzialny”.
Właśnie.
A druga osoba natychmiast zaczyna się bronić. I rozmowa z konkretnego problemu przechodzi na obronę charakteru.
To chyba jeden z powodów, dla których konflikty eskalują tak szybko. Zaczynamy od drobiazgu, a po kilku minutach rozmawiamy o całym małżeństwie, charakterze, rodzinie i wydarzeniach sprzed dziesięciu lat.
Czyli warto ograniczyć się do tego, co wydarzyło się naprawdę.
I odróżniać fakt od interpretacji. Fakt brzmi: „Umówiliśmy się na siedemnastą, przyszedłeś o osiemnastej”. Interpretacja brzmi: „Nie szanujesz mnie”. Może tak być. Tego jednak jeszcze trzeba się dowiedzieć.
Czy można sprowokować człowieka do gniewu?
Często mówimy: „On mnie zdenerwował”. Czy to jest uczciwe zdanie?
Przecież inni ludzie rzeczywiście potrafią nas zdenerwować.
Oczywiście. Problem zaczyna się wtedy, kiedy zdanie „on mnie zdenerwował” zaczyna znaczyć: „on odpowiada za moje zachowanie”.
Czyli ktoś może ponosić odpowiedzialność za to, co zrobił wobec mnie, a ja za swoją odpowiedź.
Tak.
Ale są przecież ludzie, którzy potrafią prowokować celowo.
Są. I wtedy odpowiedzialność prowokującego jest tym większa. Nadal pozostaje pytanie, co zrobię ja. To trudne, bo człowiek w gniewie chce oddać odpowiedzialność: „Krzyknąłem, bo mnie sprowokowałeś”. „Powiedziałem to, bo mnie doprowadziłaś”. „Uderzyłem pięścią w stół, bo inaczej się z tobą nie da rozmawiać”. Takie zdania dają ulgę. Tyle że odbierają nam możliwość zmiany.
Bo skoro wszystko zależy od drugiego człowieka, to ja właściwie nic nie mogę zrobić.
Dokładnie.
Gniew czy agresja?
W naszym temacie było też pytanie o agresję. Gdzie przebiega granica?
Dla wielu osób agresja to dopiero krzyk albo przemoc fizyczna.
A przecież można kogoś niszczyć bardzo spokojnym tonem.
Pogardą.
Sarkazmem.
Milczeniem.
Milczenie też może być agresją?
Zależy, dlaczego milczę. Jeżeli mówię: „Jestem teraz zbyt zdenerwowany, potrzebuję pół godziny, później wrócimy do rozmowy”, to próbuję nad sobą zapanować. Jeżeli przez trzy dni demonstracyjnie nie odzywam się, żeby druga osoba cierpiała, to sytuacja wygląda inaczej.
Czyli zachowanie samo w sobie nie zawsze wystarcza do oceny. Liczy się również cel.
Tak. Agresja może być fizyczna, słowna, emocjonalna. Czasami jest bardzo subtelna. Można powiedzieć: „Dobrze, rób sobie, co chcesz”. I zależnie od tonu może to znaczyć pięć różnych rzeczy.
Z czego cztery niedobre.
A piąta też podejrzana.
„Gniewajcie się, lecz nie grzeszcie”
Wróćmy do tekstu z Efezjan. Co właściwie oznacza w praktyce?
Kontekst jest ciekawy, bo Paweł mówi o prawdomówności, gniewie, mowie, przebaczeniu. To cały zestaw spraw związanych z relacjami. Po słowach:
pojawia się:
Czyli wszystkie konflikty trzeba rozwiązać przed wieczorem?
Gdyby tak było, niektórzy musieliby chodzić spać bardzo późno.
Albo nigdy.
Myślę, że istota jest głębsza. Gniew nie powinien być pielęgnowany. Czym innym jest powiedzieć: „Nie potrafimy teraz tego rozwiązać, wróćmy do rozmowy jutro”, a czym innym codziennie przypominać sobie krzywdę i podtrzymywać wewnętrzny proces oskarżania. Gniew może z czasem przejść w urazę. A uraza jest znacznie bardziej trwała.
Co naprawdę znajduje się pod gniewem?
Czy gniew zawsze jest podstawową emocją? Czy może przykrywać coś innego?
Bardzo często przykrywa.
Co na przykład?
Bezradność. Strach. Wstyd. Rozczarowanie. Człowiek boi się, a reaguje złością. Czuje się odrzucony, więc atakuje. Nie wie, co zrobić, więc podnosi głos.
Czasem też jest po prostu wyczerpany.
To prawda. Są dni, kiedy człowiek właściwie nie ma problemu z kubkiem pozostawionym na stole. Problemem jest wszystko, co wydarzyło się wcześniej.
A kubek ma pecha.
Tak. Zostaje symbolem całego zła tego świata.
I to jest bardzo praktyczna obserwacja. Czasami pytanie „dlaczego jestem zły?” trzeba pogłębić: „Co boli mnie pod tym gniewem?”. Może się okazać, że właściwą rozmowę trzeba przeprowadzić o czymś zupełnie innym.
Na przykład żona denerwuje się na męża, że wrócił późno. Może chodzić o spóźnienie. Może chodzić o to, że od kilku miesięcy czuje się nieważna.
Albo mąż złości się, że dzieci hałasują, a naprawdę jest zmęczony pracą i czuje, że stracił kontrolę nad całym dniem.
Czyli gniew może być trochę jak kontrolka na desce rozdzielczej.
To dobra metafora. Kontrolka informuje, że trzeba coś sprawdzić. Nie mówi jeszcze dokładnie, co się zepsuło.
Kiedy lepiej przerwać rozmowę?
Załóżmy, że już jestem wściekły. Co mam zrobić?
Na pewno nie rozwiązywać wtedy wszystkich problemów świata.
Łatwo powiedzieć.
Oczywiście. Dlatego trzeba to ćwiczyć przed konfliktem, a nie dopiero w jego środku.
Czy przerwanie rozmowy nie jest czasem ucieczką?
Może być. Dlatego ważne jest, co komunikujemy. Zdanie: „Nie będę z tobą rozmawiał” brzmi zupełnie inaczej niż: „Jestem teraz bardzo zdenerwowany. Potrzebuję pół godziny. Wróćmy do tego o dziewiętnastej.” W drugim przypadku nadal biorę odpowiedzialność za rozmowę.
Czyli podajemy czas powrotu.
To bardzo pomaga, bo druga osoba nie zostaje w niepewności.
A jeżeli ktoś mówi: „Nie, rozmawiamy teraz”?
Wtedy trzeba nauczyć się stawiać granicę. „Nie jestem teraz w stanie prowadzić tej rozmowy rozsądnie. Wrócę do niej.” To nie jest brak szacunku. Czasem jest to właśnie sposób ochrony rozmowy przed czymś gorszym.
„Ale ja mam rację”
Zastanawia mnie jeszcze jedna rzecz. Najbardziej gniewamy się chyba wtedy, kiedy jesteśmy przekonani, że mamy rację.
Zdecydowanie.
I wtedy bardzo trudno się zatrzymać, bo człowiek czuje moralne usprawiedliwienie.
„Skoro mam rację, mogę powiedzieć wszystko.”
To jeden z bardziej niebezpiecznych momentów. Możemy mieć rację w ocenie faktów i jednocześnie źle potraktować człowieka.
Czyli prawda nie usprawiedliwia każdego sposobu jej przekazania.
Tak. Jakub pisze:
I zaraz potem:
To bardzo mocne ostrzeżenie.
Szczególnie dla ludzi, którzy lubią mieć rację.
Czyli dla wszystkich.
Czy istnieje słuszny gniew?
A jednak czasami gniew wydaje się całkowicie uzasadniony. Kiedy widzimy niesprawiedliwość, krzywdę dziecka, kłamstwo, przemoc...
Brak gniewu w takich sytuacjach mógłby być wręcz niepokojący.
Zgoda. Biblia nie uczy obojętności wobec zła. Trzeba jednak uważać na pojęcie „słusznego gniewu”, bo człowiek niezwykle łatwo przyznaje ten tytuł własnym emocjom.
Czyli możemy powiedzieć: istnieją powody, dla których gniew jest zrozumiały i właściwy, a człowiek nadal musi nad sobą panować.
Właśnie.
Bo „słuszna sprawa” potrafi zostać użyta jako pozwolenie na bardzo niesłuszne zachowanie.
Gniew w rodzinie
Najtrudniej chyba właśnie w domu. Wobec obcych często potrafimy się kontrolować.
Bo w domu czujemy się bezpiecznie.
I paradoksalnie właśnie tam potrafimy zachowywać się najgorzej.
W pracy człowiek jest zdenerwowany na szefa, ale odpowiada grzecznie. Wraca do domu i wybucha na kogoś, kto niczego nie zrobił.
Czyli kontrolę jednak posiadał.
Dokładnie. To niewygodny wniosek.
Dom ujawnia również nasze utrwalone wzorce. Jeżeli w rodzinie pochodzenia konflikty rozwiązywało się krzykiem, człowiek może odruchowo powtarzać to samo. Jeżeli problemów nigdy się nie omawiało, może uciekać w milczenie. Jeżeli rodzice stosowali ironię, ironia może stać się naturalnym sposobem reagowania.
I człowiek mówi: „Ja już taki jestem”.
A właściwie powinien powiedzieć: „Tego się nauczyłem”. To otwiera możliwość uczenia się czegoś nowego.
A dzieci?
Z dziećmi dochodzi jeszcze kwestia różnicy sił. Dorosły może swoim gniewem naprawdę przestraszyć dziecko.
Nawet kiedy nie stosuje przemocy.
Oczywiście. Wystarczy ton głosu, twarz, trzaskanie drzwiami.
I dziecko zaczyna się uczyć, że silniejszy wygrywa głośnością.
Dlatego rodzic powinien szczególnie uważać na zdanie: „Musiałem krzyknąć, bo inaczej dziecko nie słucha”. Jeżeli jedynym sposobem zdobycia posłuszeństwa staje się eskalacja, powstaje wzorzec. Dziecko uczy się, że polecenie wypowiedziane normalnym głosem właściwie się nie liczy. Reagować trzeba dopiero wtedy, kiedy rodzic krzyczy.
Czyli sami uczymy je czekać do trzeciego ostrzeżenia.
To brzmi znajomo.
Czy tłumienie gniewu jest rozwiązaniem?
Jest jeszcze druga skrajność. Ktoś nigdy nie krzyczy, nigdy nie pokazuje złości, wszystko znosi. Czy to jest zdrowe?
Niekoniecznie.
Taki człowiek często zbiera wszystko przez miesiące, a potem wybucha z powodu drobiazgu.
Albo nigdy nie wybucha, tylko stopniowo wycofuje się z relacji.
Biblia zachęca do łagodności, przebaczenia i cierpliwości. Nie wymaga udawania, że zło nie istnieje. Czasami trzeba spokojnie powiedzieć: „To mnie zraniło.” „Nie zgadzam się na takie traktowanie.” „Chcę wyjaśnić tę sytuację.” „Tak dalej nie możemy funkcjonować.”
Czyli łagodność może być bardzo stanowcza.
Tak. Łagodność dotyczy sposobu używania siły.
Co z przebaczeniem?
Jeżeli ktoś nas naprawdę skrzywdził, często słyszy: „Musisz przebaczyć”. To bywa bardzo szybkie rozwiązanie.
Szczególnie kiedy mówi to ktoś, kto nie został skrzywdzony.
„Przebacz i zapomnij”.
To kolejny slogan wymagający ostrożności. Przebaczenie jest ważną częścią chrześcijaństwa. Nie oznacza jednak, że wydarzenie nagle staje się nieważne. Nie oznacza też automatycznego odtworzenia zaufania.
Czyli można przebaczyć i nadal powiedzieć: „Nie ufam ci tak jak wcześniej”.
Odbudowanie zaufania wymaga zazwyczaj czasu i zmiany zachowania.
A gniew po krzywdzie też może wracać?
Oczywiście. Człowiek może podjąć decyzję o przebaczeniu, a emocje jeszcze długo będą przypominały o tym, co się wydarzyło.
A jeśli gniew trwa miesiącami?
Kiedy powinniśmy uznać, że problem jest już poważniejszy?
Chyba wtedy, kiedy gniew zaczyna kierować życiem.
Kiedy ciągle wracamy myślami do jednej osoby.
Kiedy każda rozmowa z nią uruchamia to samo.
Albo kiedy wybuchy stają się częste i nieproporcjonalne. Warto wtedy przestać pytać wyłącznie: „Jak mam się mniej złościć?” i zacząć pytać: „Co dzieje się w moim życiu?” Może istnieje przewlekły konflikt. Może człowiek funkcjonuje w ogromnym przeciążeniu. Może są nierozwiązane krzywdy. Może od dawna ignoruje własne granice. Może nauczył się agresywnego sposobu komunikacji. W pewnych sytuacjach potrzebna jest pomoc kogoś z zewnątrz: dojrzałej osoby, duszpasterza, mediatora, a czasem specjalisty.
Gniew wobec Boga
A można gniewać się na Boga?
Przez chwilę wszyscy milczą.
Myślę, że ludzie się gniewają, nawet jeżeli boją się do tego przyznać.
Szczególnie po jakiejś stracie. Kiedy modlitwy nie zostały wysłuchane tak, jak człowiek oczekiwał.
Albo kiedy widzi coś, czego kompletnie nie rozumie.
Biblia pokazuje bardzo szczere modlitwy. Psalmy pełne są pytań, bólu, wołania: „Dlaczego?”, „Jak długo?”. Bóg zna stan człowieka także wtedy, gdy człowiek próbuje go ukryć.
Czyli można przyjść do Boga również z gniewem.
Myślę, że uczciwa modlitwa jest lepsza od religijnego udawania. Pytanie brzmi, co z tym gniewem robimy dalej. Czy prowadzi nas do poszukiwania odpowiedzi i zaufania, czy staje się pretekstem do odrzucenia wszystkiego.
Kilka sekund, które zmieniają rozmowę
Spróbujmy przejść do praktyki. Co możemy zrobić dokładnie w chwili, kiedy czujemy, że zaraz wybuchniemy?
Przestać mówić.
To brzmi banalnie, ale jest niezwykle skuteczne.
I trudne.
Można też spróbować nazwać stan: „Jestem bardzo zdenerwowany.” Już samo nazwanie emocji często zmniejsza jej siłę. Potem warto zadać sobie trzy krótkie pytania: Co się wydarzyło? Co sobie o tym pomyślałem? Co chcę teraz zrobić? Ta krótka przerwa oddziela reakcję automatyczną od decyzji.
Czyli zamiast od razu odpowiadać, odzyskujemy kilka sekund.
Czasami właśnie kilka sekund decyduje o tym, czy będziemy później przepraszać przez kilka dni.
Jak mówić, kiedy już wrócimy do rozmowy?
Załóżmy, że emocje trochę opadły. Jak zacząć?
Od konkretu.
Bez „zawsze” i „nigdy”.
I chyba bez odgadywania cudzych intencji.
Można zastosować bardzo prostą konstrukcję: „Kiedy wydarzyło się X, odebrałem to jako Y i chciałbym porozmawiać o Z.” Na przykład: „Kiedy ustaliliśmy, że zadzwonisz i nie zadzwoniłeś, poczułem się zlekceważony. Chcę zrozumieć, co się stało.” To nadal może być trudna rozmowa. Daje jednak drugiej osobie możliwość odpowiedzi.
A jeśli druga strona zaczyna się bronić?
To normalne. My też się bronimy.
Może warto wtedy rzeczywiście posłuchać, zamiast przygotowywać następną odpowiedź.
I tu wracamy do Jakuba: „skory do słuchania”.
Czy musimy rozwiązać każdy konflikt?
A czy każdy konflikt musi zakończyć się pełnym porozumieniem?
Chyba nie.
Niektóre różnice pozostają.
Szczególnie różnice zdań.
Celem dobrej rozmowy nie zawsze jest doprowadzenie do identycznych poglądów. Czasem sukcesem jest to, że rozumiemy, dlaczego druga osoba myśli inaczej, i umiemy dalej funkcjonować bez wzajemnego ranienia.
Czyli zgoda i jedność nie zawsze oznaczają identyczność.
Tak.
Gniew jako lustro
Na koniec chciałbym wrócić do początku. Czego gniew może nas nauczyć o nas samych?
Gdzie jesteśmy najbardziej wrażliwi.
Czego się boimy.
Co próbujemy kontrolować.
Co uważamy za ważne. Gniew bywa bardzo niewygodnym lustrem. Pokazuje nasze oczekiwania. Pokazuje dumę. Pokazuje krzywdy. Pokazuje zmęczenie. Czasem pokazuje też zdrową wrażliwość na niesprawiedliwość.
Czyli zamiast tylko walczyć z gniewem, warto go również zrozumieć.
Tak. Bo pytanie brzmi nie tylko: „Jak przestać się gniewać?” Warto również zapytać: „Co mój gniew mówi o mnie i co zrobię z tą wiedzą?”
Po Rozmowie
Gniew jest jedną z naturalnych reakcji człowieka na rzeczywistość. Może ostrzegać o krzywdzie, przekroczonej granicy, niesprawiedliwości, rozczarowaniu albo przeciążeniu.
Jednocześnie gniew łatwo zniekształca ocenę sytuacji. Upraszcza obraz drugiego człowieka, podsuwa mocne słowa i zachęca do natychmiastowej reakcji.
Dlatego biblijne wezwanie do panowania nad sobą ma bardzo praktyczny charakter.
Dojrzałość nie polega na tym, że człowiek nigdy nie odczuwa gniewu. Dojrzałość ujawnia się w tym, co robi, kiedy gniew już przyszedł.
Czasem potrzebuje kilku sekund. Czasem pół godziny ciszy. Czasem uczciwej rozmowy. Czasem przeprosin. Czasem przebaczenia. Czasem postawienia granicy. A czasem odwagi, żeby zobaczyć, że największa część problemu znajduje się po naszej stronie.
Zostań z tym pytaniem
• Co najczęściej wywołuje mój gniew?
• Co dzieje się ze mną w pierwszych minutach konfliktu – atakuję, wycofuję się, milczę, tłumaczę, oskarżam?
• Czy potrafię oddzielić to, co rzeczywiście się wydarzyło, od własnej interpretacji?
• Jak zachowuję się wobec ludzi najbliższych, kiedy jestem zmęczony albo przeciążony?
• Czy używam gniewu do rozwiązania problemu, czy do zdobycia przewagi?
• Czy istnieje ktoś, wobec kogo mój chwilowy gniew zamienił się w trwałą urazę?
• Czy potrafię powiedzieć: „Jestem zdenerwowany, wrócę do tej rozmowy, kiedy będę mógł mówić rozsądnie”?
• Co zmieniłoby się w moich relacjach, gdybym częściej był „skory do słuchania, nieskory do mówienia, nieskory do gniewu”?
Teksty do dalszego przeczytania
Efez. 4:25–32 • Jak. 1:19–20 • Przyp. 14:29 • Przyp. 15:1 • Przyp. 16:32 • Przyp. 29:11 • Kol. 3:8–14
