Rozmowa jest literackim opracowaniem inspirowanym tematami rzeczywistych wtorkowych spotkań. Nie jest stenogramem wypowiedzi uczestników.

Są emocje, o których łatwo rozmawiać spokojnie, dopóki sami ich właśnie nie przeżywamy. Gniew zdecydowanie do nich należy.

Możemy znać biblijne teksty o cierpliwości, łagodności i panowaniu nad sobą, a kilka minut później powiedzieć coś, czego będziemy żałować. Możemy wiedzieć, że podniesiony głos niewiele rozwiązuje, a mimo to w chwili napięcia właśnie głosem próbować zdobyć przewagę.

Dlatego podczas jednego z wtorkowych spotkań pojawiło się pytanie: co właściwie robić z gniewem?

Czy chrześcijanin może się gniewać?

Borys

Zacznijmy od najprostszego pytania. Czy gniew sam w sobie jest czymś złym?

Gosia

Mam wrażenie, że często tak go traktujemy. Kiedy ktoś mówi: „zdenerwowałem się”, od razu brzmi to trochę jak przyznanie się do winy.

Ania

Zwłaszcza w środowisku chrześcijańskim. Człowiek wierzący powinien być przecież spokojny, cierpliwy, wyrozumiały...

Leszek

...i najlepiej jeszcze uśmiechnięty.

Ania

Właśnie. Tylko życie nie wygląda w ten sposób. Ktoś cię niesprawiedliwie potraktuje, ktoś skłamie, ktoś cię obrazi, coś dzieje się kolejny raz i człowiek się zwyczajnie złości.

Robert

Biblia też nie przedstawia człowieka jako istoty pozbawionej emocji. Paweł pisze:

Robert

To bardzo ciekawe sformułowanie. Gniew może się pojawić. Odpowiedzialność zaczyna się przy tym, co z nim zrobimy.

Borys

Czyli mogę być naprawdę mocno zdenerwowany i jeszcze nie grzeszyć?

Robert

Samo pojawienie się emocji nie przesądza o winie. Trzeba jednak sprawdzić również przyczynę gniewu. Człowiek może się gniewać dlatego, że widzi krzywdę. Może też być wściekły, bo ktoś nie zrobił tego, czego sobie życzył.

Leszek

Albo dlatego, że ktoś powiedział mu prawdę.

Gosia

To bywa chyba najbardziej irytujące.

Ania

Zwłaszcza jeśli człowiek podejrzewa, że ten drugi ma rację.

Borys

Czyli pierwszy krok to nie tłumienie emocji, tylko pytanie: dlaczego właściwie się gniewam?

Robert

Tak. Co zostało naruszone? Moje poczucie sprawiedliwości? Moja duma? Moje oczekiwania? Bezpieczeństwo? Granice? Zmęczenie? Bo gniew bardzo często mówi nam: „Tutaj dzieje się coś ważnego”. Tylko jeszcze nie mówi, kto ma rację.

Gniew jest szybki

Borys

Problem polega chyba na tym, że kiedy już się gniewamy, nie mamy wielkiej ochoty prowadzić takich analiz.

Leszek

Wtedy analiza jest bardzo prosta: ja mam rację, a winny stoi naprzeciwko.

Gosia

I wszystko nagle staje się oczywiste.

Ania

Człowiek przypomina sobie jeszcze pięć poprzednich sytuacji.

Borys

Dokładnie. Zaczynamy od tego, że ktoś dzisiaj nie zrobił jednej rzeczy, a kończymy na: „Ty zawsze taki jesteś”.

Robert

To jest jedna z ważnych cech gniewu. On upraszcza obraz. Pojawiają się słowa: „zawsze”, „nigdy”, „ciągle”, „wszyscy”, „specjalnie”. I bardzo często przestajemy opisywać wydarzenie, a zaczynamy oceniać człowieka.

Gosia

Czyli już nie: „spóźniłeś się”, tylko: „jesteś nieodpowiedzialny”.

Robert

Właśnie.

Leszek

A druga osoba natychmiast zaczyna się bronić. I rozmowa z konkretnego problemu przechodzi na obronę charakteru.

Ania

To chyba jeden z powodów, dla których konflikty eskalują tak szybko. Zaczynamy od drobiazgu, a po kilku minutach rozmawiamy o całym małżeństwie, charakterze, rodzinie i wydarzeniach sprzed dziesięciu lat.

Borys

Czyli warto ograniczyć się do tego, co wydarzyło się naprawdę.

Robert

I odróżniać fakt od interpretacji. Fakt brzmi: „Umówiliśmy się na siedemnastą, przyszedłeś o osiemnastej”. Interpretacja brzmi: „Nie szanujesz mnie”. Może tak być. Tego jednak jeszcze trzeba się dowiedzieć.

Czy można sprowokować człowieka do gniewu?

Borys

Często mówimy: „On mnie zdenerwował”. Czy to jest uczciwe zdanie?

Gosia

Przecież inni ludzie rzeczywiście potrafią nas zdenerwować.

Leszek

Oczywiście. Problem zaczyna się wtedy, kiedy zdanie „on mnie zdenerwował” zaczyna znaczyć: „on odpowiada za moje zachowanie”.

Ania

Czyli ktoś może ponosić odpowiedzialność za to, co zrobił wobec mnie, a ja za swoją odpowiedź.

Leszek

Tak.

Borys

Ale są przecież ludzie, którzy potrafią prowokować celowo.

Robert

Są. I wtedy odpowiedzialność prowokującego jest tym większa. Nadal pozostaje pytanie, co zrobię ja. To trudne, bo człowiek w gniewie chce oddać odpowiedzialność: „Krzyknąłem, bo mnie sprowokowałeś”. „Powiedziałem to, bo mnie doprowadziłaś”. „Uderzyłem pięścią w stół, bo inaczej się z tobą nie da rozmawiać”. Takie zdania dają ulgę. Tyle że odbierają nam możliwość zmiany.

Gosia

Bo skoro wszystko zależy od drugiego człowieka, to ja właściwie nic nie mogę zrobić.

Robert

Dokładnie.

Gniew czy agresja?

Borys

W naszym temacie było też pytanie o agresję. Gdzie przebiega granica?

Ania

Dla wielu osób agresja to dopiero krzyk albo przemoc fizyczna.

Leszek

A przecież można kogoś niszczyć bardzo spokojnym tonem.

Gosia

Pogardą.

Robert

Sarkazmem.

Ania

Milczeniem.

Borys

Milczenie też może być agresją?

Leszek

Zależy, dlaczego milczę. Jeżeli mówię: „Jestem teraz zbyt zdenerwowany, potrzebuję pół godziny, później wrócimy do rozmowy”, to próbuję nad sobą zapanować. Jeżeli przez trzy dni demonstracyjnie nie odzywam się, żeby druga osoba cierpiała, to sytuacja wygląda inaczej.

Gosia

Czyli zachowanie samo w sobie nie zawsze wystarcza do oceny. Liczy się również cel.

Robert

Tak. Agresja może być fizyczna, słowna, emocjonalna. Czasami jest bardzo subtelna. Można powiedzieć: „Dobrze, rób sobie, co chcesz”. I zależnie od tonu może to znaczyć pięć różnych rzeczy.

Borys

Z czego cztery niedobre.

Ania

A piąta też podejrzana.

„Gniewajcie się, lecz nie grzeszcie”

Borys

Wróćmy do tekstu z Efezjan. Co właściwie oznacza w praktyce?

Robert

Kontekst jest ciekawy, bo Paweł mówi o prawdomówności, gniewie, mowie, przebaczeniu. To cały zestaw spraw związanych z relacjami. Po słowach:

Robert

pojawia się:

Gosia

Czyli wszystkie konflikty trzeba rozwiązać przed wieczorem?

Leszek

Gdyby tak było, niektórzy musieliby chodzić spać bardzo późno.

Ania

Albo nigdy.

Robert

Myślę, że istota jest głębsza. Gniew nie powinien być pielęgnowany. Czym innym jest powiedzieć: „Nie potrafimy teraz tego rozwiązać, wróćmy do rozmowy jutro”, a czym innym codziennie przypominać sobie krzywdę i podtrzymywać wewnętrzny proces oskarżania. Gniew może z czasem przejść w urazę. A uraza jest znacznie bardziej trwała.

Co naprawdę znajduje się pod gniewem?

Borys

Czy gniew zawsze jest podstawową emocją? Czy może przykrywać coś innego?

Ania

Bardzo często przykrywa.

Borys

Co na przykład?

Ania

Bezradność. Strach. Wstyd. Rozczarowanie. Człowiek boi się, a reaguje złością. Czuje się odrzucony, więc atakuje. Nie wie, co zrobić, więc podnosi głos.

Gosia

Czasem też jest po prostu wyczerpany.

Leszek

To prawda. Są dni, kiedy człowiek właściwie nie ma problemu z kubkiem pozostawionym na stole. Problemem jest wszystko, co wydarzyło się wcześniej.

Borys

A kubek ma pecha.

Leszek

Tak. Zostaje symbolem całego zła tego świata.

Robert

I to jest bardzo praktyczna obserwacja. Czasami pytanie „dlaczego jestem zły?” trzeba pogłębić: „Co boli mnie pod tym gniewem?”. Może się okazać, że właściwą rozmowę trzeba przeprowadzić o czymś zupełnie innym.

Gosia

Na przykład żona denerwuje się na męża, że wrócił późno. Może chodzić o spóźnienie. Może chodzić o to, że od kilku miesięcy czuje się nieważna.

Ania

Albo mąż złości się, że dzieci hałasują, a naprawdę jest zmęczony pracą i czuje, że stracił kontrolę nad całym dniem.

Borys

Czyli gniew może być trochę jak kontrolka na desce rozdzielczej.

Robert

To dobra metafora. Kontrolka informuje, że trzeba coś sprawdzić. Nie mówi jeszcze dokładnie, co się zepsuło.

Kiedy lepiej przerwać rozmowę?

Borys

Załóżmy, że już jestem wściekły. Co mam zrobić?

Leszek

Na pewno nie rozwiązywać wtedy wszystkich problemów świata.

Gosia

Łatwo powiedzieć.

Leszek

Oczywiście. Dlatego trzeba to ćwiczyć przed konfliktem, a nie dopiero w jego środku.

Ania

Czy przerwanie rozmowy nie jest czasem ucieczką?

Robert

Może być. Dlatego ważne jest, co komunikujemy. Zdanie: „Nie będę z tobą rozmawiał” brzmi zupełnie inaczej niż: „Jestem teraz bardzo zdenerwowany. Potrzebuję pół godziny. Wróćmy do tego o dziewiętnastej.” W drugim przypadku nadal biorę odpowiedzialność za rozmowę.

Borys

Czyli podajemy czas powrotu.

Robert

To bardzo pomaga, bo druga osoba nie zostaje w niepewności.

Gosia

A jeżeli ktoś mówi: „Nie, rozmawiamy teraz”?

Leszek

Wtedy trzeba nauczyć się stawiać granicę. „Nie jestem teraz w stanie prowadzić tej rozmowy rozsądnie. Wrócę do niej.” To nie jest brak szacunku. Czasem jest to właśnie sposób ochrony rozmowy przed czymś gorszym.

„Ale ja mam rację”

Borys

Zastanawia mnie jeszcze jedna rzecz. Najbardziej gniewamy się chyba wtedy, kiedy jesteśmy przekonani, że mamy rację.

Gosia

Zdecydowanie.

Ania

I wtedy bardzo trudno się zatrzymać, bo człowiek czuje moralne usprawiedliwienie.

Leszek

„Skoro mam rację, mogę powiedzieć wszystko.”

Robert

To jeden z bardziej niebezpiecznych momentów. Możemy mieć rację w ocenie faktów i jednocześnie źle potraktować człowieka.

Borys

Czyli prawda nie usprawiedliwia każdego sposobu jej przekazania.

Robert

Tak. Jakub pisze:

Robert

I zaraz potem:

Robert

To bardzo mocne ostrzeżenie.

Gosia

Szczególnie dla ludzi, którzy lubią mieć rację.

Leszek

Czyli dla wszystkich.

Czy istnieje słuszny gniew?

Borys

A jednak czasami gniew wydaje się całkowicie uzasadniony. Kiedy widzimy niesprawiedliwość, krzywdę dziecka, kłamstwo, przemoc...

Ania

Brak gniewu w takich sytuacjach mógłby być wręcz niepokojący.

Robert

Zgoda. Biblia nie uczy obojętności wobec zła. Trzeba jednak uważać na pojęcie „słusznego gniewu”, bo człowiek niezwykle łatwo przyznaje ten tytuł własnym emocjom.

Gosia

Czyli możemy powiedzieć: istnieją powody, dla których gniew jest zrozumiały i właściwy, a człowiek nadal musi nad sobą panować.

Robert

Właśnie.

Leszek

Bo „słuszna sprawa” potrafi zostać użyta jako pozwolenie na bardzo niesłuszne zachowanie.

Gniew w rodzinie

Borys

Najtrudniej chyba właśnie w domu. Wobec obcych często potrafimy się kontrolować.

Gosia

Bo w domu czujemy się bezpiecznie.

Ania

I paradoksalnie właśnie tam potrafimy zachowywać się najgorzej.

Leszek

W pracy człowiek jest zdenerwowany na szefa, ale odpowiada grzecznie. Wraca do domu i wybucha na kogoś, kto niczego nie zrobił.

Borys

Czyli kontrolę jednak posiadał.

Leszek

Dokładnie. To niewygodny wniosek.

Robert

Dom ujawnia również nasze utrwalone wzorce. Jeżeli w rodzinie pochodzenia konflikty rozwiązywało się krzykiem, człowiek może odruchowo powtarzać to samo. Jeżeli problemów nigdy się nie omawiało, może uciekać w milczenie. Jeżeli rodzice stosowali ironię, ironia może stać się naturalnym sposobem reagowania.

Ania

I człowiek mówi: „Ja już taki jestem”.

Robert

A właściwie powinien powiedzieć: „Tego się nauczyłem”. To otwiera możliwość uczenia się czegoś nowego.

A dzieci?

Gosia

Z dziećmi dochodzi jeszcze kwestia różnicy sił. Dorosły może swoim gniewem naprawdę przestraszyć dziecko.

Borys

Nawet kiedy nie stosuje przemocy.

Gosia

Oczywiście. Wystarczy ton głosu, twarz, trzaskanie drzwiami.

Leszek

I dziecko zaczyna się uczyć, że silniejszy wygrywa głośnością.

Robert

Dlatego rodzic powinien szczególnie uważać na zdanie: „Musiałem krzyknąć, bo inaczej dziecko nie słucha”. Jeżeli jedynym sposobem zdobycia posłuszeństwa staje się eskalacja, powstaje wzorzec. Dziecko uczy się, że polecenie wypowiedziane normalnym głosem właściwie się nie liczy. Reagować trzeba dopiero wtedy, kiedy rodzic krzyczy.

Ania

Czyli sami uczymy je czekać do trzeciego ostrzeżenia.

Borys

To brzmi znajomo.

Czy tłumienie gniewu jest rozwiązaniem?

Borys

Jest jeszcze druga skrajność. Ktoś nigdy nie krzyczy, nigdy nie pokazuje złości, wszystko znosi. Czy to jest zdrowe?

Ania

Niekoniecznie.

Gosia

Taki człowiek często zbiera wszystko przez miesiące, a potem wybucha z powodu drobiazgu.

Leszek

Albo nigdy nie wybucha, tylko stopniowo wycofuje się z relacji.

Robert

Biblia zachęca do łagodności, przebaczenia i cierpliwości. Nie wymaga udawania, że zło nie istnieje. Czasami trzeba spokojnie powiedzieć: „To mnie zraniło.” „Nie zgadzam się na takie traktowanie.” „Chcę wyjaśnić tę sytuację.” „Tak dalej nie możemy funkcjonować.”

Borys

Czyli łagodność może być bardzo stanowcza.

Robert

Tak. Łagodność dotyczy sposobu używania siły.

Co z przebaczeniem?

Gosia

Jeżeli ktoś nas naprawdę skrzywdził, często słyszy: „Musisz przebaczyć”. To bywa bardzo szybkie rozwiązanie.

Ania

Szczególnie kiedy mówi to ktoś, kto nie został skrzywdzony.

Leszek

„Przebacz i zapomnij”.

Robert

To kolejny slogan wymagający ostrożności. Przebaczenie jest ważną częścią chrześcijaństwa. Nie oznacza jednak, że wydarzenie nagle staje się nieważne. Nie oznacza też automatycznego odtworzenia zaufania.

Borys

Czyli można przebaczyć i nadal powiedzieć: „Nie ufam ci tak jak wcześniej”.

Robert

Odbudowanie zaufania wymaga zazwyczaj czasu i zmiany zachowania.

Gosia

A gniew po krzywdzie też może wracać?

Robert

Oczywiście. Człowiek może podjąć decyzję o przebaczeniu, a emocje jeszcze długo będą przypominały o tym, co się wydarzyło.

A jeśli gniew trwa miesiącami?

Borys

Kiedy powinniśmy uznać, że problem jest już poważniejszy?

Leszek

Chyba wtedy, kiedy gniew zaczyna kierować życiem.

Ania

Kiedy ciągle wracamy myślami do jednej osoby.

Gosia

Kiedy każda rozmowa z nią uruchamia to samo.

Robert

Albo kiedy wybuchy stają się częste i nieproporcjonalne. Warto wtedy przestać pytać wyłącznie: „Jak mam się mniej złościć?” i zacząć pytać: „Co dzieje się w moim życiu?” Może istnieje przewlekły konflikt. Może człowiek funkcjonuje w ogromnym przeciążeniu. Może są nierozwiązane krzywdy. Może od dawna ignoruje własne granice. Może nauczył się agresywnego sposobu komunikacji. W pewnych sytuacjach potrzebna jest pomoc kogoś z zewnątrz: dojrzałej osoby, duszpasterza, mediatora, a czasem specjalisty.

Gniew wobec Boga

Borys

A można gniewać się na Boga?

Przez chwilę wszyscy milczą.

Ania

Myślę, że ludzie się gniewają, nawet jeżeli boją się do tego przyznać.

Gosia

Szczególnie po jakiejś stracie. Kiedy modlitwy nie zostały wysłuchane tak, jak człowiek oczekiwał.

Leszek

Albo kiedy widzi coś, czego kompletnie nie rozumie.

Robert

Biblia pokazuje bardzo szczere modlitwy. Psalmy pełne są pytań, bólu, wołania: „Dlaczego?”, „Jak długo?”. Bóg zna stan człowieka także wtedy, gdy człowiek próbuje go ukryć.

Borys

Czyli można przyjść do Boga również z gniewem.

Robert

Myślę, że uczciwa modlitwa jest lepsza od religijnego udawania. Pytanie brzmi, co z tym gniewem robimy dalej. Czy prowadzi nas do poszukiwania odpowiedzi i zaufania, czy staje się pretekstem do odrzucenia wszystkiego.

Kilka sekund, które zmieniają rozmowę

Borys

Spróbujmy przejść do praktyki. Co możemy zrobić dokładnie w chwili, kiedy czujemy, że zaraz wybuchniemy?

Gosia

Przestać mówić.

Leszek

To brzmi banalnie, ale jest niezwykle skuteczne.

Ania

I trudne.

Robert

Można też spróbować nazwać stan: „Jestem bardzo zdenerwowany.” Już samo nazwanie emocji często zmniejsza jej siłę. Potem warto zadać sobie trzy krótkie pytania: Co się wydarzyło? Co sobie o tym pomyślałem? Co chcę teraz zrobić? Ta krótka przerwa oddziela reakcję automatyczną od decyzji.

Borys

Czyli zamiast od razu odpowiadać, odzyskujemy kilka sekund.

Robert

Czasami właśnie kilka sekund decyduje o tym, czy będziemy później przepraszać przez kilka dni.

Jak mówić, kiedy już wrócimy do rozmowy?

Borys

Załóżmy, że emocje trochę opadły. Jak zacząć?

Ania

Od konkretu.

Gosia

Bez „zawsze” i „nigdy”.

Leszek

I chyba bez odgadywania cudzych intencji.

Robert

Można zastosować bardzo prostą konstrukcję: „Kiedy wydarzyło się X, odebrałem to jako Y i chciałbym porozmawiać o Z.” Na przykład: „Kiedy ustaliliśmy, że zadzwonisz i nie zadzwoniłeś, poczułem się zlekceważony. Chcę zrozumieć, co się stało.” To nadal może być trudna rozmowa. Daje jednak drugiej osobie możliwość odpowiedzi.

Borys

A jeśli druga strona zaczyna się bronić?

Leszek

To normalne. My też się bronimy.

Gosia

Może warto wtedy rzeczywiście posłuchać, zamiast przygotowywać następną odpowiedź.

Robert

I tu wracamy do Jakuba: „skory do słuchania”.

Czy musimy rozwiązać każdy konflikt?

Borys

A czy każdy konflikt musi zakończyć się pełnym porozumieniem?

Ania

Chyba nie.

Leszek

Niektóre różnice pozostają.

Gosia

Szczególnie różnice zdań.

Robert

Celem dobrej rozmowy nie zawsze jest doprowadzenie do identycznych poglądów. Czasem sukcesem jest to, że rozumiemy, dlaczego druga osoba myśli inaczej, i umiemy dalej funkcjonować bez wzajemnego ranienia.

Borys

Czyli zgoda i jedność nie zawsze oznaczają identyczność.

Robert

Tak.

Gniew jako lustro

Borys

Na koniec chciałbym wrócić do początku. Czego gniew może nas nauczyć o nas samych?

Ania

Gdzie jesteśmy najbardziej wrażliwi.

Gosia

Czego się boimy.

Leszek

Co próbujemy kontrolować.

Robert

Co uważamy za ważne. Gniew bywa bardzo niewygodnym lustrem. Pokazuje nasze oczekiwania. Pokazuje dumę. Pokazuje krzywdy. Pokazuje zmęczenie. Czasem pokazuje też zdrową wrażliwość na niesprawiedliwość.

Borys

Czyli zamiast tylko walczyć z gniewem, warto go również zrozumieć.

Robert

Tak. Bo pytanie brzmi nie tylko: „Jak przestać się gniewać?” Warto również zapytać: „Co mój gniew mówi o mnie i co zrobię z tą wiedzą?”

Po Rozmowie

Gniew jest jedną z naturalnych reakcji człowieka na rzeczywistość. Może ostrzegać o krzywdzie, przekroczonej granicy, niesprawiedliwości, rozczarowaniu albo przeciążeniu.

Jednocześnie gniew łatwo zniekształca ocenę sytuacji. Upraszcza obraz drugiego człowieka, podsuwa mocne słowa i zachęca do natychmiastowej reakcji.

Dlatego biblijne wezwanie do panowania nad sobą ma bardzo praktyczny charakter.

Dojrzałość nie polega na tym, że człowiek nigdy nie odczuwa gniewu. Dojrzałość ujawnia się w tym, co robi, kiedy gniew już przyszedł.

Czasem potrzebuje kilku sekund. Czasem pół godziny ciszy. Czasem uczciwej rozmowy. Czasem przeprosin. Czasem przebaczenia. Czasem postawienia granicy. A czasem odwagi, żeby zobaczyć, że największa część problemu znajduje się po naszej stronie.

Zostań z tym pytaniem

• Co najczęściej wywołuje mój gniew?

• Co dzieje się ze mną w pierwszych minutach konfliktu – atakuję, wycofuję się, milczę, tłumaczę, oskarżam?

• Czy potrafię oddzielić to, co rzeczywiście się wydarzyło, od własnej interpretacji?

• Jak zachowuję się wobec ludzi najbliższych, kiedy jestem zmęczony albo przeciążony?

• Czy używam gniewu do rozwiązania problemu, czy do zdobycia przewagi?

• Czy istnieje ktoś, wobec kogo mój chwilowy gniew zamienił się w trwałą urazę?

• Czy potrafię powiedzieć: „Jestem zdenerwowany, wrócę do tej rozmowy, kiedy będę mógł mówić rozsądnie”?

• Co zmieniłoby się w moich relacjach, gdybym częściej był „skory do słuchania, nieskory do mówienia, nieskory do gniewu”?

Teksty do dalszego przeczytania

Efez. 4:25–32 • Jak. 1:19–20 • Przyp. 14:29 • Przyp. 15:1 • Przyp. 16:32 • Przyp. 29:11 • Kol. 3:8–14

Samoocena – jak widzieć siebie trzeźwo? →