Samoocena to słowo, które zrobiło ogromną karierę. Jedni mówią, że trzeba ją wzmacniać, inni ostrzegają przed skupieniem na sobie. W chrześcijaństwie pojawia się jeszcze dodatkowe napięcie: jak widzieć własną wartość, skoro Biblia jednocześnie uczy pokory, mówi o grzeszności człowieka i przypomina, że jesteśmy stworzeni przez Boga?
Wtorkowa rozmowa zaczęła się od prostego pytania: czy wysoka samoocena zawsze jest dobra, a niska zawsze zła?
Czy samoocena jest nam w ogóle potrzebna?
Zacznijmy od definicji. Kiedy mówimy „samoocena”, mamy na myśli to, jak człowiek ocenia samego siebie: swoje możliwości, wartość, kompetencje, wygląd, miejsce wśród innych. I już tutaj pojawia się kłopot, bo te rzeczy nie są jednym i tym samym. Mogę wysoko oceniać swoje umiejętności zawodowe, a jednocześnie bardzo źle myśleć o sobie jako człowieku.
Czyli nie ma jednej liczby, którą można sobie przypisać: „moja samoocena wynosi siedem na dziesięć”.
I dobrze, bo biblijne spojrzenie na człowieka jest bardziej złożone. Paweł w Rzym. 12:3 przestrzega, żeby nie rozumieć o sobie więcej, niż należy, ale zarazem nie zachęca do pogardy wobec siebie. Chodzi raczej o trzeźwość. Widzisz mocne strony i ograniczenia bez robienia z jednych ani drugich centrum własnej tożsamości.
To jest chyba ważne, bo niektórzy mylą pokorę z ciągłym umniejszaniem sobie. Jeżeli ktoś mówi: „ja nic nie potrafię, jestem do niczego”, to brzmi skromnie, ale niekoniecznie jest prawdziwe.
A czasem bywa nawet formą skupienia na sobie. Człowiek cały czas analizuje, jak słabo wypadł, co inni o nim pomyślą, dlaczego ktoś go nie pochwalił. Niby ocenia się nisko, ale jego myśli nadal krążą głównie wokół niego.
Pokora nie polega na zaniżaniu wyniku
To może prowokacyjne pytanie: czy chrześcijanin powinien mieć niską samoocenę?
Nie widzę biblijnej podstawy do takiego wniosku. Pokora nie polega na wpisywaniu sobie zaniżonej oceny. Jeżeli ktoś dobrze gra na instrumencie i mówi, że gra fatalnie, choć wie, że to nieprawda, nie staje się przez to pokorniejszy. Pokora pozwala powiedzieć: „umiem to”, bez potrzeby dowodzenia, że z tego powodu jestem ważniejszy od innych.
Czyli można uczciwie przyjąć pochwałę?
Oczywiście. Można powiedzieć „dziękuję”. Nie trzeba natychmiast odpowiadać: „e tam, nic takiego”. Problem zaczyna się wtedy, gdy pochwała staje się paliwem, bez którego przestajemy funkcjonować.
Albo gdy krytyka odbiera nam poczucie wartości na cały tydzień.
To dobrze pokazuje, gdzie zakotwiczyliśmy obraz siebie. Jeśli wystarczy jedno czyjeś zdanie, żeby człowiek uznał się za bezwartościowego, to znaczy, że cudza opinia dostała bardzo dużą władzę.
Skąd bierze się obraz siebie?
Czy jesteśmy w stanie powiedzieć, skąd właściwie bierze się samoocena?
Dużo zaczyna się wcześnie. Dziecko uczy się siebie w oczach innych. Jeżeli stale słyszy: „jesteś niezdarny”, „z tobą zawsze problem”, „twoja siostra potrafi, a ty nie”, te komunikaty zaczynają tworzyć wewnętrzny opis. Później dorosły człowiek może już nie potrzebować rodzica, żeby go krytykował, bo nosi jego głos w sobie.
Ale odwrotna skrajność też chyba istnieje. Dziecko słyszy, że jest wyjątkowe we wszystkim i że należy mu się sukces. Potem spotyka świat, który nie ma obowiązku go podziwiać.
I tu ważne jest rozróżnienie wartości osoby od oceny zachowania czy umiejętności. Można powiedzieć dziecku: „kocham cię i jesteś dla mnie ważny”, a jednocześnie: „tego zadania nie zrobiłeś dobrze, spróbuj jeszcze raz”. Miłość, która boi się prawdy, nie przygotowuje człowieka do rzeczywistości.
Czyli zdrowa samoocena potrzebuje dwóch rzeczy naraz: bezpieczeństwa i prawdy.
To chyba dobre podsumowanie. Bez bezpieczeństwa człowiek rozpada się pod krytyką. Bez prawdy zaczyna żyć we własnej legendzie.
Porównywanie się - szybka droga do problemu
Bardzo dużo naszej oceny siebie powstaje w porównaniu z innymi. Czy da się tego uniknąć?
Całkowicie chyba nie. Porównanie bywa użyteczne. Widzę, że ktoś wykonuje coś lepiej i mogę się od niego nauczyć. Problem zaczyna się wtedy, gdy cudze życie staje się miarą mojej wartości.
Media społecznościowe jeszcze to wzmacniają. Porównujemy własne zaplecze z czyjąś wystawą. Widzimy zdjęcie z wyjazdu, sukces, piękny dom, uśmiechniętą rodzinę, a nie widzimy rachunków, konfliktów, zmęczenia i dwudziestu nieudanych zdjęć, zanim powstało to jedno.
Paweł w Gal. 6 kieruje uwagę raczej na zbadanie własnego postępowania. To zdrowsza oś: czy jestem dzisiaj wierniejszy, uczciwszy, dojrzalszy niż wcześniej? Porównanie z drugim człowiekiem często produkuje pychę albo zazdrość. Porównanie z własną odpowiedzialnością może prowadzić do wzrostu.
I jest jeszcze jeden problem: porównujemy nieporównywalne. Ktoś ma inny temperament, zdrowie, historię, możliwości, rodzinę. Potem z tej różnicy wyciągamy wniosek moralny: „on potrafi, więc ze mną jest coś nie tak”.
Niska samoocena może być wygodna
To zabrzmi ostro, ale czy niska samoocena może czasem coś człowiekowi dawać?
Może chronić przed ryzykiem. Jeżeli z góry mówię „nie dam rady”, nie muszę próbować i nie narażam się na porażkę. To oczywiście nie musi być świadome.
Może też przenosić odpowiedzialność: „taki już jestem”. Człowiek opisuje siebie tak, jakby jego obecny stan był wyrokiem. Tymczasem chrześcijaństwo jest mocno związane z przemianą, uczeniem się, nawracaniem, dojrzewaniem.
Czyli trzeba uważać, żeby współczucie dla siebie nie zamieniło się w zgodę na bezruch.
Ale też odwrotnie: wymaganie od siebie nie może być ciągłym biciem się po głowie. Są ludzie, którzy każde potknięcie traktują jak dowód całkowitej porażki.
Wartość, która nie musi być codziennie negocjowana
Jak więc biblijnie zbudować stabilniejszy obraz siebie?
Zacząłbym od tego, że człowiek nie nadaje sobie wartości sam. Jesteśmy stworzeni przez Boga, zależni od Niego i odpowiedzialni przed Nim. Biblia mówi prawdę o grzechu, ale jednocześnie pokazuje ogromną wartość człowieka w Bożym zamyśle. To pozwala uniknąć dwóch skrajności: ubóstwienia siebie i pogardy wobec siebie.
To jest ważne praktycznie. Jeśli moja wartość zależy wyłącznie od tego, czy dzisiaj byłam skuteczna, atrakcyjna, chwalona i potrzebna, to każdego dnia muszę ją zdobywać od nowa. A przecież człowiek starzeje się, choruje, traci role, zmienia pracę. Co wtedy?
Czyli potrzebujemy czegoś głębszego niż „uwierz w siebie”.
Tak. Wiara chrześcijańska nie sprowadza się do przekonania, że potrafię wszystko. Czasem właśnie trzeźwo przyznaję: tego nie potrafię, potrzebuję pomocy, tutaj zawiodłem. Moja odpowiedzialność zostaje, ale moja wartość nie znika w chwili porażki.
I wtedy łatwiej też przyjąć korektę. Jeżeli krytyka mojego działania nie jest atakiem na samo istnienie, mogę jej wysłuchać.
Co robić z wewnętrznym krytykiem?
Załóżmy, że ktoś naprawdę ma utrwalony negatywny obraz siebie. Od czego zacząć?
Najpierw od zauważenia języka, którym mówi do siebie. „Znowu wszystko zepsułem”, „nikt mnie nie lubi”, „jestem beznadziejna”. Potem warto zadać pytanie: czy to jest fakt, czy uogólnienie? Co powiedziałbym bliskiej osobie, gdyby znalazła się w tej samej sytuacji?
I dobrze konfrontować te zdania z prawdą biblijną. Nie po to, żeby przykleić religijny plaster, ale żeby nauczyć się myśleć prawdziwie. Biblia nie mówi: „jesteś doskonały”. Mówi raczej: jesteś stworzeniem Boga, jesteś odpowiedzialny, potrzebujesz łaski, możesz wzrastać, masz dary i ograniczenia. To o wiele uczciwszy obraz niż skrajne „jestem wspaniały” albo „jestem do niczego”.
Czyli zdrowa samoocena może być po prostu zgodą na prawdę o sobie.
Tak bym to zostawił: bez upiększania i bez poniżania.
Po rozmowie
Zdrowy obraz siebie nie wymaga codziennego udowadniania własnej wyjątkowości. Nie potrzebuje też stałego umniejszania sobie. Potrzebuje prawdy.
Człowiek może znać swoje możliwości, przyjmować pochwałę, widzieć ograniczenia, słuchać krytyki i podejmować pracę nad sobą. Pokora nie jest pogardą wobec siebie. Jest zgodą, by widzieć siebie we właściwej proporcji - jako człowieka zależnego od Boga, obdarowanego, omylnego i zdolnego do wzrostu.
Najstabilniejsza wartość to ta, której nie trzeba każdego dnia negocjować z cudzą opinią.
Zostań z tym pytaniem
osiągnięciach, wyglądzie, opinii innych, użyteczności, relacji z Bogiem?
2. Czy umiem przyjąć pochwałę bez fałszywego umniejszania sobie?
sprawdzam ją czy od razu traktuję jak atak?
4. Jakie zdania o sobie powtarzam najczęściej i czy są one prawdziwe?
5. Czy porównywanie się z innymi pomaga mi wzrastać, czy odbiera mi pokój?
6. W jakiej dziedzinie zaniżona samoocena stała się dla mnie wymówką przed działaniem?
7. Co zmieniłoby się, gdybym częściej oceniał siebie trzeźwo zamiast surowo lub pobłażliwie?
Teksty do dalszego przeczytania
Rzym. 12:3 • Gal. 6:4-5 • Ps. 139:13-14 • 1 Kor. 4:7 • Filip. 2:3-4
