Można kochać kraj, język i historię, pamiętając jednocześnie, że żadna ziemska wspólnota nie ma prawa zająć miejsca należnego Bogu.
Patriotyzm potrafi łączyć ludzi, ale potrafi też bardzo szybko stać się narzędziem podziału. Dla jednych oznacza troskę o kraj, pamięć historyczną, język i odpowiedzialność za wspólnotę. Dla innych kojarzy się z polityką, nacjonalizmem albo presją, żeby własny naród uważać za lepszy od innych.
Chrześcijanin żyje jednocześnie w kilku porządkach. Ma rodzinę, lokalną społeczność, państwo, język, historię i kulturę. Jednocześnie należy do wspólnoty wiary, która przekracza granice narodowe. Jak te lojalności uporządkować?
Czy patriotyzm jest biblijny?
Zacząłbym od pytania prowokacyjnego: czy Biblia w ogóle nakazuje patriotyzm?
Wprost takim słowem chyba nie. Pokazuje jednak ludzi przywiązanych do swojej ziemi i narodu. Paweł mówi o wielkim bólu z powodu Izraela. Nehemiasz przeżywa stan Jerozolimy.
To ważne rozróżnienie. Biblia nie ustanawia współczesnej ideologii patriotycznej, ale uznaje naturalną więź człowieka z rodziną, ludem, miejscem i historią. Taka więź sama w sobie nie jest czymś podejrzanym.
Czyli można kochać swój kraj bez potrzeby dowodzenia, że jest najlepszy.
Właśnie. Miłość nie wymaga rankingu.
Ojczyzna, naród i państwo to nie to samo
W rozmowach często mieszamy trzy rzeczy: naród, państwo i ojczyznę.
Tak. Państwo to struktura prawna i polityczna. Naród to wspólnota historii, kultury, języka i pamięci, choć granice tego pojęcia bywają różne. Ojczyzna ma jeszcze wymiar osobisty – miejsce zakorzenienia, krajobraz, język dzieciństwa, ludzie i wspomnienia. Można być przywiązanym do ojczyzny i jednocześnie krytycznie oceniać działania państwa.
To ważne, bo krytyka rządu bywa czasem przedstawiana jako brak patriotyzmu.
A przecież państwo nie jest moralnie nieomylne. Historia dostarcza aż nadto przykładów.
Czy chrześcijanin powinien być lojalny wobec państwa?
Nowy Testament mówi o podporządkowaniu władzom. Jak daleko to idzie?
Władza ma swoją rolę: utrzymanie porządku, ochronę, wymiar sprawiedliwości. Chrześcijanin nie powinien z zasady gardzić prawem czy instytucjami. Ale posłuszeństwo państwu nie jest absolutne.
„Trzeba bardziej słuchać Boga niż ludzi.” (Dz. Ap. 5:29)
Czyli lojalność wobec państwa kończy się tam, gdzie państwo żąda czegoś sprzecznego z posłuszeństwem Bogu.
Tak. I dlatego chrześcijaństwo zawsze niesie w sobie pewną granicę wobec każdej władzy politycznej. Żaden rząd, naród ani przywódca nie może stać się najwyższym autorytetem moralnym.
Naród jako bożek
Kiedy patriotyzm przekracza granicę i staje się nacjonalizmem?
Może wtedy, kiedy własny naród zaczynamy oceniać inną miarą niż cudzy. Nasze błędy są „skomplikowaną historią”, cudze są dowodem złego charakteru całego narodu.
Albo kiedy człowiek czuje, że krytyka własnego kraju jest niemal zdradą.
Dodałbym jeszcze jeden test: czy przynależność narodowa zaczyna decydować o wartości człowieka. Chrześcijaństwo nie pozwala uznać, że Polak, Niemiec, Ukrainiec, Żyd czy Rosjanin ma większą lub mniejszą godność tylko dlatego, że urodził się w konkretnym miejscu.
Czyli zdrowy patriotyzm potrafi kochać swoje bez pogardy dla cudzego.
Tak. To jedno z najprostszych kryteriów.
Pamięć historyczna bez mitologii
Patriotyzm bardzo mocno opiera się na historii. Tylko historia narodowa prawie zawsze ma swoich bohaterów, traumy i legendy.
I tutaj potrzebujemy uczciwości. Dojrzała wspólnota potrafi pamiętać dobro i bohaterstwo, a jednocześnie przyznać się do własnych win. Jeśli historia służy wyłącznie budowaniu poczucia niewinności, przestaje być historią, a staje się mitologią.
To trudne, bo ludzie często odbierają przyznanie się do win przodków jako atak na własną tożsamość.
A przecież prawda nie poniża. Poniżające jest raczej kłamstwo utrzymywane tylko po to, żeby dobrze o sobie myśleć.
Flaga, hymn, symbole
A co z symbolami narodowymi? Czy chrześcijanin może okazywać im szacunek?
Może okazywać szacunek symbolom wspólnoty politycznej i historycznej, dopóki nie nadaje im charakteru religijnego. Symbol pomaga wyrazić pamięć i przynależność. Problem pojawia się, kiedy od człowieka oczekuje się gestu, który jego sumienie rozumie jako akt czci należnej wyłącznie Bogu.
Czyli znowu potrzebujemy rozróżnienia między szacunkiem obywatelskim a kultem.
Dokładnie.
Chrześcijanin i „obcy”
Patriotyzm jest łatwy, dopóki mówimy o własnych. Test zaczyna się przy obcych, migrantach, uchodźcach, ludziach z narodu, z którym mamy trudną historię.
Wtedy wychodzi, czy nasza tożsamość narodowa jest ważniejsza niż przykazanie miłości bliźniego.
Nie każda polityka migracyjna jest dobra i chrześcijanin może dyskutować o bezpieczeństwie, granicach czy odpowiedzialności państwa. Nie może jednak pozwolić, by język polityczny odebrał konkretnemu człowiekowi ludzką godność. To są dwa różne poziomy rozmowy.
„Nasza ojczyzna jest w niebie”
Najmocniejsze zdanie w tym temacie to chyba słowa Pawła, że nasza ojczyzna jest w niebie.
Tak, bo one porządkują wszystkie ziemskie lojalności. Polska może być moją ojczyzną w znaczeniu historycznym, kulturowym i rodzinnym. Nie jest jednak moim ostatecznym Królestwem. Chrześcijanin nie może pozwolić, żeby interes narodowy unieważnił przykazania Boga.
To chyba pozwala też spokojniej patrzeć na naród. Mogę go kochać bez konieczności bronienia każdego jego błędu.
I właśnie wtedy miłość staje się dojrzalsza.
Jak wygląda patriotyzm na co dzień?
Jeżeli odłożymy wielkie słowa, co właściwie zostaje?
Uczciwe płacenie podatków, dbanie o wspólne miejsce, odpowiedzialna praca, szacunek do prawa, pomoc sąsiadom, interesowanie się historią i tym, co dzieje się w kraju.
I chyba również gotowość do krytyki, kiedy dzieje się coś złego.
Tak. Patriotyzm nie musi być głośny. Bardzo często jest zwyczajną odpowiedzialnością za dobro wspólne. Człowiek, który pięknie mówi o ojczyźnie, a oszukuje wspólnotę, niszczy dokładnie to, co deklaruje, że kocha.
Po rozmowie
Chrześcijanin może kochać swoją ojczyznę, język, historię i kulturę. Może być wdzięczny za dobro otrzymane od wcześniejszych pokoleń i czuć odpowiedzialność za wspólnotę, w której żyje.
Jednocześnie każda ziemska lojalność pozostaje ograniczona. Państwo nie jest Bogiem, naród nie jest Kościołem, a patriotyzm nie jest miarą wartości człowieka. Najbezpieczniejszy patriotyzm to taki, który potrafi kochać własne, mówić prawdę o własnych błędach i szanować ludzi spoza własnej wspólnoty.
Zostań z tym pytaniem
1. Co dla mnie osobiście znaczy słowo „ojczyzna”?
2. Czy potrafię krytycznie mówić o własnym narodzie bez pogardy dla niego?
3. Czy oceniam własny naród i inne narody według tej samej miary moralnej?
4. Gdzie przebiega granica mojej lojalności wobec państwa?
5. Czy mój patriotyzm prowadzi do odpowiedzialności za dobro wspólne, czy głównie do deklaracji?
Teksty do dalszego przeczytania
Jer. 29:4–7 • Mat. 22:17–21 • Dz. Ap. 5:27–29 • Rzym. 13:1–7 • Gal. 3:26–29 • Filip. 3:20 • 1 Piotra 2:11–17
