Rozmowa jest literackim opracowaniem inspirowanym tematami rzeczywistych wtorkowych spotkań. Nie jest stenogramem wypowiedzi uczestników.

Nigdy wcześniej przeciętny człowiek nie miał dostępu do tak ogromnej ilości informacji i jednocześnie tak niewielu powodów, by ufać każdej z nich. Wiadomości, nagrania, komentarze, krótkie filmy, wykresy, wypowiedzi ekspertów i „ekspertów” docierają do nas bez przerwy.

Problemem nie jest już brak informacji. Problemem jest rozeznanie: co jest faktem, co interpretacją, co reklamą, co manipulacją, a co po prostu błędem powtarzanym przez tysiące ludzi.

Czy da się patrzeć obiektywnie?

Borys

Zacznijmy od słowa „obiektywnie”. Czy człowiek w ogóle potrafi patrzeć na wydarzenia bez własnej perspektywy?

Gosia

Całkowicie chyba nie. Każdy ma doświadczenie, przekonania, emocje, środowisko. Już sam wybór tego, na co zwracamy uwagę, jest jakimś filtrem.

Maciek

Ale z tego nie wynika, że wszystko jest tylko opinią. Jeżeli temperatura wynosi dziesięć stopni, to nie zależy od mojego światopoglądu. Problem zaczyna się przy doborze faktów, wyjaśnianiu przyczyn i przewidywaniu skutków.

Robert

Dlatego wolałbym mówić o dążeniu do rzetelności niż o idealnej bezstronności. Człowiek może świadomie kontrolować własne uprzedzenia: szukać źródła pierwotnego, sprawdzać drugą stronę, oddzielać fakt od komentarza, przyznawać „tego nie wiem”. To ostatnie jest bardzo ważne.

Tomasz

I bardzo rzadkie w internecie. Tam wszyscy wiedzą wszystko po pięciu minutach.

Pierwsza wersja brzmi przekonująco

Borys

Dlaczego tak łatwo wierzymy pierwszej informacji, którą usłyszymy?

Maciek

Bo pierwsza wersja ustawia ramę. Kiedy później pojawiają się nowe dane, nie zaczynamy od zera - dokładamy je do pierwszego obrazu. To dlatego sprostowanie ma trudniejsze zadanie niż sensacyjny nagłówek.

Gosia

Zwłaszcza gdy pierwsza wiadomość budzi emocję: strach, gniew, oburzenie. Wtedy już chcemy ją przekazać dalej.

Robert

Biblijnie bardzo ciekawy jest motyw wysłuchania sprawy z więcej niż jednej strony. W Dziejach Apostolskich Berejczycy zostali pochwaleni za to, że przyjmowali słowo z gotowością, ale codziennie badali Pisma, czy tak się rzeczy mają. To nie jest nieufność dla samej nieufności. To odpowiedzialne sprawdzanie.

Tomasz

Czyli „sprawdź” powinno być odruchem przed „udostępnij”.

Źródło pierwotne, nie piętnasty komentarz

Borys

Jak praktycznie sprawdzać wiadomość?

Maciek

Najpierw zapytać: skąd to pochodzi? Jeśli ktoś mówi „naukowcy odkryli”, szukam badania albo przynajmniej instytucji i autorów. Jeśli cytuje polityka, szukam całej wypowiedzi. Jeśli pokazuje statystykę, pytam o okres, próbę, definicje i skalę. Bardzo wiele manipulacji nie polega na fałszywej liczbie. Polega na pokazaniu prawdziwej liczby bez kontekstu.

Gosia

Na przykład wzrost o sto procent może oznaczać wzrost z jednej osoby do dwóch.

Maciek

Właśnie. Albo wykres zaczyna oś od dziewięćdziesięciu ośmiu zamiast od zera i wizualnie tworzy przepaść. To nie musi być formalnie kłamstwo. Może być sposobem kierowania wrażeniem.

Robert

Dlatego ważne jest pytanie o intencję komunikatu. Czy ktoś chce mnie poinformować, przekonać, sprzedać produkt, wywołać lęk, zmobilizować politycznie? Intencja nie przesądza, że treść jest fałszywa, ale pomaga zobaczyć, dlaczego pewne elementy są eksponowane.

Kiedy prawda pasuje nam zbyt dobrze

Borys

Najtrudniejsze chyba są informacje zgodne z naszym poglądem.

Tomasz

Tak, bo wtedy krytycyzm nagle odpoczywa. Jeżeli wiadomość uderza w grupę, której nie lubię, jestem gotów uwierzyć w nią bez sprawdzania.

Gosia

A gdy dotyczy „naszych”, zaczynamy szukać wszystkich możliwych usprawiedliwień.

Robert

To jedna z najważniejszych prób uczciwości intelektualnej: czy stosuję te same kryteria wobec informacji, które mi się podobają, i wobec tych, których nie chcę przyjąć? Chrześcijanin powinien szczególnie pilnować tej symetrii, bo prawda nie staje się mniej ważna tylko dlatego, że jest dla nas niewygodna.

Maciek

Można sobie zadać dobre pytanie: „co musiałoby się wydarzyć, żebym zmienił zdanie?”. Jeżeli odpowiedź brzmi „nic”, to prawdopodobnie nie analizuję już faktów, tylko bronię tożsamości.

Manipulacja nie zawsze kłamie

Borys

Słowo „manipulacja” jest nadużywane. Każdy, kto się z nami nie zgadza, nagle manipuluje. Jak je rozumieć rozsądniej?

Gosia

Dla mnie manipulacja zaczyna się tam, gdzie ktoś świadomie próbuje skierować mnie do wniosku, ograniczając mi możliwość uczciwego osądu. Ukrywa ważną część informacji, naciska emocjonalnie, tworzy fałszywy wybór albo wykorzystuje zaufanie.

Robert

I właśnie dlatego manipulacja może korzystać z prawdziwych zdań. Wystarczy selekcja. Mogę opowiedzieć o człowieku pięć prawdziwych rzeczy i zbudować całkowicie fałszywy obraz, jeżeli przemilczę pięć innych, równie ważnych.

Maciek

Popularna jest też presja czasu: „udostępnij, zanim usuną”, „zdecyduj teraz”, „wszyscy to wiedzą”. Pośpiech zmniejsza szansę na sprawdzenie.

Tomasz

A etykietowanie zastępuje argument. Zamiast odpowiedzieć na treść, mówi się: „to foliarz”, „to lewak”, „to fanatyk”, „to sprzedawczyk”. Etykieta pozwala przestać słuchać.

Czy ekspert ma zawsze rację?

Borys

Co z autorytetami? Nie możemy przecież sami znać się na medycynie, ekonomii, geopolityce, fizyce i prawie.

Maciek

Musimy korzystać z ekspertów. Rozsądny sceptycyzm nie polega na tym, że amator po kwadransie w wyszukiwarce stawia się ponad człowiekiem, który pracuje w danej dziedzinie dwadzieścia lat. Trzeba jednak sprawdzić, czy ekspert rzeczywiście wypowiada się w swojej specjalności, czy reprezentuje pogląd dominujący czy mniejszościowy, jakie przedstawia dane i czy istnieje konflikt interesów.

Robert

Autorytet jest skrótem poznawczym potrzebnym w życiu, ale nie jest nieomylny. Biblia też uczy badania, rozróżniania, sprawdzania owoców. Mamy być gotowi słuchać kompetentnych ludzi, zachowując zdolność zadawania pytań.

Gosia

Czyli dwa błędy to ślepa wiara w autorytet i przekonanie, że żadnemu autorytetowi nie można ufać.

Sztuczna inteligencja komplikuje sprawę

Borys

Dzisiaj dochodzi jeszcze sztuczna inteligencja. Obraz, głos, tekst mogą wyglądać bardzo wiarygodnie.

Tomasz

I coraz trudniej powiedzieć: „widziałem nagranie, więc wiem”.

Maciek

Dlatego rośnie znaczenie pochodzenia materiału. Kto opublikował oryginał? Czy inne niezależne źródła potwierdzają wydarzenie? Czy nagranie ma pełny kontekst? Sam realizm obrazu będzie coraz słabszym dowodem.

Robert

A jednocześnie nie możemy popaść w drugą skrajność: skoro wszystko można podrobić, to odrzucam każdą niewygodną informację jako fałszywkę. To byłby koniec wspólnej rzeczywistości. Potrzebujemy procedur sprawdzania, nie cynizmu.

Higiena informacyjna

Borys

Może problemem jest nie tylko jakość informacji, ale ilość.

Gosia

Zdecydowanie. Jeśli człowiek przez cały dzień skacze między wiadomościami, komentarzami i sporami, przestaje rozróżniać, co naprawdę jest dla niego ważne.

Robert

Filip. 4:8 przypomina o kierowaniu uwagi ku temu, co prawdziwe, godne, sprawiedliwe i czyste. Nie odczytuję tego jako wezwania do życia w bańce. Raczej jako pytanie o dietę umysłu. Tak jak nie jemy wszystkiego, co leży na stole, nie musimy konsumować wszystkiego, co algorytm nam podsunie.

Maciek

Dobrą praktyką jest też opóźnienie. Przy ważnej wiadomości nie muszę mieć opinii w ciągu pięciu minut. Wiele wydarzeń staje się jaśniejszych po kilku godzinach albo dniach.

Tomasz

To chyba najtrudniejsza umiejętność internetu: powiedzieć publicznie „jeszcze nie wiem”.

Po rozmowie

Rzetelność nie polega na tym, że człowiek nie ma własnych przekonań. Polega na tym, że nie pozwala im dowolnie zastępować faktów.

Warto sprawdzać źródło pierwotne, kontekst, datę, autora, dane i interes nadawcy. Szczególną ostrożność trzeba zachować wtedy, gdy wiadomość idealnie potwierdza to, co już chcemy myśleć.

Dojrzałe rozeznanie potrzebuje również pokory poznawczej. Zdanie „nie wiem” bywa znacznie bliżej prawdy niż szybka, pewna siebie odpowiedź.

Zostań z tym pytaniem

1. Czy sprawdzam informacje, które potwierdzają moje poglądy, tak samo dokładnie jak te, które im przeczą?

2. Jak często docieram do źródła pierwotnego zamiast polegać na komentarzu?

3. Które emocje najłatwiej skłaniają mnie do natychmiastowego udostępnienia wiadomości?

4. Czy potrafię zmienić zdanie po otrzymaniu nowych danych?

5. Jak rozpoznaję kompetentnego eksperta?

6. Czy moja codzienna „dieta informacyjna” pomaga mi myśleć trzeźwo, czy utrzymuje mnie w stanie ciągłego pobudzenia?

7. Czy umiem powiedzieć

„tego jeszcze nie wiem”?

Teksty do dalszego przeczytania

Dz. Ap. 17:11 • 1 Tes. 5:21 • Przyp. 18:13,17 • Filip. 4:8 • Jak. 1:19

← Samoocena – jak widzieć siebie trzeźwo?Role w rodzinie – Biblia, tradycja i współczesność →