Poznawanie siebie jest potrzebne. Problem zaczyna się wtedy, gdy własne wnętrze staje się ostatecznym źródłem prawdy o tym, kim jesteśmy i jak powinniśmy żyć.
„Muszę odnaleźć siebie” – to jedno z charakterystycznych zdań współczesnej kultury. Może oznaczać uczciwe pytanie o własne talenty, granice i pragnienia. Może też sugerować, że gdzieś głęboko w człowieku znajduje się gotowa odpowiedź na wszystkie pytania.
Rozmowa zeszła więc na trudniejsze zagadnienie: czy człowiek powinien przede wszystkim odkrywać siebie, czy raczej uczyć się patrzeć na siebie w świetle Boga, relacji i odpowiedzialności?
Co właściwie znaczy „odnaleźć siebie”?
Kiedy mówię o szukaniu siebie, nie mam na myśli egoistycznego skupienia na sobie. Bardziej sytuację, w której ktoś przez lata żyje według cudzych oczekiwań. Rodziny, środowiska, pracy. W pewnym momencie zauważa, że nie wie, co naprawdę myśli, czego chce i jakie ma zdolności.
To jest realny problem. Zwłaszcza ludzie, którzy przez lata byli bardzo odpowiedzialni za innych, potrafią nie umieć odpowiedzieć na proste pytanie: co daje mi radość, czego potrzebuję, jakie mam granice?
Tylko samo pytanie „czego chcę?” nie może być najwyższą zasadą. Człowiek może bardzo autentycznie chcieć rzeczy głupich albo krzywdzących.
Czyli potrzebujemy samopoznania, ale także miary zewnętrznej wobec nas samych.
I może właśnie dlatego perspektywa biblijna jest ciekawa. Biblia nie mówi, że człowiek jest pustą kartką. Jesteśmy stworzeni przez Boga, mamy określoną godność, ograniczenia, odpowiedzialność. Nie wymyślamy siebie od zera.
Czy można ufać własnemu wnętrzu?
Współczesna kultura często mówi: „słuchaj siebie”. Co jest w tym dobrego, a co ryzykownego?
Dobre jest to, że człowiek przestaje ignorować emocje, zmęczenie, przekonania czy sumienie. Ryzyko pojawia się wtedy, kiedy każda silna emocja zostaje uznana za prawdę. To, że coś mocno czuję, dowodzi, że mocno to czuję. Nie dowodzi jeszcze, że poprawnie rozumiem siebie i sytuację.
Emocje są informacją, ale wymagają interpretacji. To bardzo podobne do tego, o czym rozmawialiśmy przy gniewie.
A Biblia potrafi być wobec ludzkiego wnętrza podejrzliwa. Jeremiasz mówi o zwodniczym sercu. Jezus pokazuje, że z wnętrza człowieka wychodzą także rzeczy złe. To nie jest pogarda dla człowieka. To raczej realizm.
Jednocześnie Psalm 139 pokazuje modlitwę człowieka, który prosi Boga: „badaj mnie”. Czyli nie boi się zaglądać do wnętrza, tylko nie robi tego samotnie i bez kryteriów.
Tożsamość: odkrywana czy nadawana?
Czy biblijna tożsamość oznacza, że wszystko jest już ustalone i nie muszę siebie poznawać?
Nie. Wiemy na przykład, że człowiek jest stworzeniem Boga, że odpowiada przed Nim, że ma żyć w prawdzie i miłości. Ale nie wiemy od razu, jaki zawód wybrać, jakie mamy talenty, jak reagujemy pod presją, z kim najlepiej współpracujemy. To odkrywamy przez życie.
Powiedziałbym tak: fundament dostajemy, szczegóły poznajemy. Problem współczesnego hasła „stwórz siebie” polega na tym, że próbuje ono zrobić ze szczegółów fundament.
A czasem człowiek „odnajduje siebie” dopiero w odpowiedzialności. Ktoś myślał, że nie jest cierpliwy, dopóki nie musiał opiekować się chorym. Ktoś uważał, że nie umie prowadzić ludzi, dopóki sytuacja go do tego nie zmusiła.
Czyli część siebie poznajemy nie przez patrzenie do środka, tylko przez działanie.
Ludzie są lustrem, ale krzywym
Jaką rolę w poznawaniu siebie mają inni ludzie?
Ogromną. Człowiek może mieć o sobie bardzo korzystne wyobrażenie, dopóki nie zamieszka albo nie zacznie pracować z innymi. Relacje ujawniają cierpliwość, egoizm, hojność, potrzebę kontroli, sposób reagowania na krytykę.
Ale opinia innych też nie jest nieomylna. Można przez lata nosić etykietę nadaną przez rodzinę: „ty zawsze jesteś nieśmiały”, „ty się do tego nie nadajesz”, „z tobą zawsze jest problem”.
Dlatego ludzie są lustrem, ale nie każde lustro jest proste. Potrzebujemy kilku perspektyw, czasu i kryteriów.
I odwagi, żeby przyjąć powtarzającą się informację zwrotną. Jeżeli pięć różnych osób w różnych sytuacjach mówi mi, że przerywam innym, może nie wszyscy są przewrażliwieni.
Czy służba innym oznacza utratę siebie?
W środowisku chrześcijańskim można też pójść w drugą stronę: „nie myśl o sobie, służ innym”. Czy to nie prowadzi czasem do zaniedbania własnych granic?
Może prowadzić, jeśli źle rozumiemy poświęcenie. Jezus służył ludziom, a jednocześnie odchodził na osobność, odpoczywał, nie odpowiadał na każde żądanie i nie pozwalał wszystkim wyznaczać swojego planu.
Dojrzałość nie polega na ciągłym spełnianiu oczekiwań. Czasem trzeba powiedzieć „nie”, żeby móc odpowiedzialnie powiedzieć „tak” czemuś ważniejszemu.
A z drugiej strony samorealizacja bez zobowiązań też jest ślepą uliczką. Człowiek poznaje siebie również przez wierność obietnicom, rodzinie, wspólnocie, pracy. Nie każda trudność oznacza, że „to już nie jestem ja”.
To chyba ważne: autentyczność nie oznacza życia bez obowiązków. Czasem najbardziej prawdziwą wersją mnie jest ta, która robi właściwą rzecz mimo braku ochoty.
Trzeźwo o sobie
Paweł w Rzymian 12 mówi, żeby nie rozumieć o sobie więcej niż należy, ale rozumieć trzeźwo. To chyba bardzo dobre podsumowanie.
Tak. Ani poniżanie siebie, ani zachwyt sobą. Trzeźwość.
Zauważać zdolności bez udawania, że ich nie ma. Przyznawać się do słabości bez budowania z nich całej tożsamości.
I zostawiać miejsce na zmianę. To, kim jestem dzisiaj, nie musi wyznaczać całego mojego życia.
Wtedy pytanie „kim jestem?” spotyka się z drugim: „kim się staję?”.
Po rozmowie
Poznawanie siebie jest częścią dojrzałości. Potrzebujemy rozumieć własne emocje, motywacje, zdolności, granice i słabe strony. Biblijne samopoznanie nie kończy się jednak na patrzeniu do wnętrza.
Człowiek odkrywa siebie przed Bogiem, w relacjach, odpowiedzialności i działaniu. Nie wszystko, co czuje, jest prawdą o nim. Nie każda etykieta nadana przez innych jest prawdziwa. Trzeźwe poznanie siebie pozostawia miejsce zarówno na wdzięczność, jak i na zmianę.
Zostań z tym pytaniem
1. Czy żyję według własnych przekonań, czy głównie według oczekiwań otoczenia?
2. Jakie opinie o sobie przyjąłem kiedyś bez sprawdzenia?
3. Czy potrafię odróżnić emocję od prawdy o sobie?
4. Jakie cechy mojego charakteru ujawniają się najmocniej w bliskich relacjach?
5. Czy moje „bycie sobą” pomaga mi żyć odpowiedzialnie wobec Boga i ludzi?
Teksty do dalszego przeczytania
Ps. 139:1–24 • Jer. 17:9–10 • Mar. 7:20–23 • Rzym. 12:3–8 • 1 Kor. 4:3–5 • Gal. 6:3–5
