Rozmowa jest literackim opracowaniem inspirowanym tematami rzeczywistych wtorkowych spotkań. Nie jest stenogramem wypowiedzi uczestników.

Między miłością, granicami i własną bezradnością

„Najlepiej wychowuje się cudze dzieci” – to zdanie bawi, dopóki człowiek nie odkryje, jak wiele w nim prawdy. Z boku łatwo widzieć błędy, proponować rozwiązania i dziwić się, że rodzice czegoś nie robią. W domu dochodzi zmęczenie, temperament dziecka, różnice między rodzicami, presja czasu i zwykły fakt, że żadna rodzina nie działa według instrukcji obsługi.

Wychowanie jest jednym z tych obszarów, w których zasady są potrzebne, lecz same zasady nie wystarczą. Dziecko potrzebuje granic i jednocześnie relacji. Rodzic potrzebuje odpowiedzialności i jednocześnie pokory, bo nie wszystko jest pod jego kontrolą.

Dziecko nie jest projektem do wykonania

Basia

Może zacznijmy od oczekiwań. Czasem rodzic patrzy na dziecko jak na projekt: jeśli zastosuję odpowiednie metody, powinienem otrzymać odpowiedni rezultat. A przecież dziecko ma własny temperament, wolę, tempo dojrzewania i później własne decyzje. Wychowanie ma ogromny wpływ, ale nie jest produkcją człowieka według specyfikacji.

Robert

To ważne także biblijnie. Rodzic otrzymuje odpowiedzialność za nauczanie, przykład, granice i atmosferę domu. Nie otrzymuje gwarancji, że dorosłe dziecko zawsze wybierze to, czego je uczono. Jeżeli pomylimy odpowiedzialność z kontrolą, rodzic może przez lata nosić winę za decyzje, których już nie podejmuje.

Gosia

A z drugiej strony łatwo tym usprawiedliwić wszystko: „dziecko ma swój charakter”. Charakter nie zwalnia rodzica z pracy. Jeżeli widzę, że coś idzie źle, nie mogę tylko rozłożyć rąk.

Tomasz

Czyli potrzebujemy dwóch zdań naraz: mam realny wpływ i nie mam pełnej kontroli. To chyba zdrowe w wielu relacjach, nie tylko z dziećmi.

Granice czy dobra relacja?

Bożena

Dzisiaj często przeciwstawia się te rzeczy. Jedni mówią: przede wszystkim relacja, nie wolno dziecka ograniczać. Drudzy: przede wszystkim posłuszeństwo, bo inaczej wejdzie rodzicom na głowę. A przecież dobra relacja bez granic szybko staje się bezradnością, a same granice bez relacji mogą zamienić dom w koszary.

Basia

Dziecko potrzebuje wiedzieć, czego się od niego oczekuje. Granica daje przewidywalność. Problem zaczyna się wtedy, gdy zasady zależą od humoru rodzica: dziś coś wolno, jutro za to samo jest awantura. Wtedy dziecko uczy się bardziej nastroju dorosłego niż samej zasady.

Robert

W Efez. 6:4 jest bardzo ciekawa równowaga: ojcowie mają wychowywać, a jednocześnie nie pobudzać dzieci do gniewu. Biblia nie przeciwstawia wymagań i sposobu ich stawiania. Można mieć słuszną zasadę i egzekwować ją w sposób, który niszczy.

„A wy, ojcowie, nie pobudzajcie do gniewu dzieci swoich, lecz napominajcie i wychowujcie je w karności, dla Pana.” (Efez. 6:4)

Konsekwencja nie oznacza automatu

Tomasz

Często słyszymy: trzeba być konsekwentnym. To prawda, tylko co to znaczy? Czy jeśli zapowiedziałem karę w złości, mam ją wykonać tylko po to, żeby nie wyjść na niekonsekwentnego?

Gosia

Nie. Czasem konsekwencją jest też powiedzieć: „powiedziałam coś zbyt ostro, zmieniam decyzję”. Dziecko uczy się wtedy, że autorytet potrafi przyznać się do błędu. To jest chyba silniejszy autorytet niż taki, który nigdy nie odwołuje własnego głupstwa.

Robert

Konsekwencja powinna dotyczyć wartości i kierunku, nie uporu. Jeśli zasadą jest szacunek, uczciwość czy bezpieczeństwo, tego nie zmieniamy co trzy dni. Natomiast konkretne środki mogą się zmieniać wraz z wiekiem dziecka, sytuacją i tym, czego się nauczyliśmy.

Kara czy konsekwencja?

Basia

Dobrze byłoby rozróżnić karanie dla ulżenia własnej złości od konsekwencji, która ma czegoś nauczyć. Rodzic może powiedzieć, że „dyscyplinuje”, a tak naprawdę odreagowuje frustrację.

Bożena

To widać po proporcji. Jeśli dziecko zrobiło małą rzecz, a reakcja dorosłego jest ogromna, trzeba zapytać, co jeszcze weszło do tej rozmowy. Może zmęczenie, kłopoty w pracy, może konflikt między rodzicami. Dziecko nie powinno płacić za rachunki, których nie wystawiło.

Tomasz

Dobrze brzmi. Trudniej o osiemnastej, kiedy człowiek prosił pięć razy o to samo.

Gosia

Wtedy właśnie wychowanie wychowuje również rodzica.

Przykład działa dłużej niż wykład

Robert

W Powt. Prawa 6 nauczanie dzieci jest wpisane w codzienność: mówisz o Bożych słowach w domu, w drodze, gdy się kładziesz i gdy wstajesz. To nie jest tylko godzina religii przy stole. Dziecko obserwuje, jak rodzic mówi o innych, jak traktuje małżonka, co robi po własnym błędzie, jak używa pieniędzy, jak przeżywa sabat i jak zachowuje się wtedy, kiedy nikt nie patrzy.

Basia

I dzieci mają bezlitosny radar na niespójność. Możemy mówić o prawdomówności, a potem przy dziecku powiedzieć przez telefon: „powiedz, że mnie nie ma”. Wtedy jedno zdanie praktyczne potrafi skasować pół godziny wykładu.

Bożena

Nie chodzi o to, żeby rodzic był idealny. Dziecko musi zobaczyć również przeprosiny. Jeżeli nigdy nie słyszy od ojca czy matki „przepraszam, źle zrobiłem”, to może dojść do wniosku, że autorytet polega na nieomylności.

Wiara: przekazać czy narzucić?

Tomasz

W rodzinie wierzącej pojawia się jeszcze pytanie o wiarę. Gdzie kończy się wychowanie, a zaczyna przymus religijny?

Robert

Rodzic ma prawo i obowiązek wychowywać zgodnie z własnymi przekonaniami. To normalne. Problemem jest udawanie, że można wyprodukować wiarę przez presję. Możemy uczyć Biblii, modlitwy, wspólnoty, zasad. Nowonarodzenia nie da się jednak wymusić harmonogramem.

Gosia

I chyba ważne jest, żeby dziecko mogło zadawać pytania. Jeśli każda wątpliwość jest traktowana jak bunt przeciw Bogu, nauczy się tylko ukrywać pytania.

Basia

A ukryte pytania nie znikają. Po prostu przenoszą się gdzie indziej, często do internetu, gdzie odpowiedzi udzieli pierwszy człowiek z przekonującym głosem.

Kiedy rodzice się różnią

Bożena

Nie ma chyba szybszej drogi do chaosu niż rodzice, którzy przy dziecku wzajemnie unieważniają swoje decyzje. Jeden mówi „nie”, drugi po cichu pozwala. Dziecko uczy się wtedy nie zasady, tylko negocjowania między dorosłymi.

Tomasz

Tylko że rodzice naprawdę mogą się różnić. Jeden jest bardziej ostrożny, drugi bardziej swobodny.

Robert

Różnica nie jest problemem sama w sobie. Problemem jest wojna o władzę. Dobrze, jeśli rodzice potrafią powiedzieć przy dziecku: „musimy to ustalić razem, damy ci odpowiedź później”. To pokazuje, że autorytet nie musi improwizować w każdej sekundzie.

Najlepiej wychowuje się cudze dzieci

Basia

Z boku zawsze widzimy fragment. Nie znamy całego dnia, historii dziecka, zmęczenia rodziców ani tego, co było wcześniej. Dlatego rady dla rodziców trzeba dawkować ostrożnie.

Gosia

Zwłaszcza takie zaczynające się od: „Ja bym nigdy...”. Życie ma niezwykły talent do testowania słowa „nigdy”.

Robert

Możemy pomagać, zauważać niebezpieczne sytuacje, wspierać. Dobrze jednak pamiętać, że wychowanie dziecka to długi proces. Jedna trudna scena w sklepie nie jest pełnym raportem z rodziny.

Po rozmowie

Wychowanie wymaga jednocześnie miłości, granic, przykładu i cierpliwości. Dziecko nie potrzebuje rodzica idealnego, lecz odpowiedzialnego, przewidywalnego i gotowego do uczenia się także na własnych błędach.

Biblia traktuje wychowanie poważnie, ale nie daje prostego algorytmu gwarantującego określony rezultat. Rodzic odpowiada za to, co może dać: prawdę, przykład, dyscyplinę, rozmowę i środowisko, w którym dziecko uczy się odpowiedzialności.

Zostań z tym pytaniem

1. Czy moje wymagania są dla dziecka jasne i przewidywalne?

2. Czy koryguję dziecko, czy czasem po prostu odreagowuję własne napięcie?

3. Jakiego zachowania uczę swoim przykładem, nawet gdy niczego nie tłumaczę?

4. Czy w naszym domu można bezpiecznie zadawać trudne pytania o wiarę?

5. Czy potrafię przeprosić dziecko, gdy jako rodzic postąpię niewłaściwie?

Teksty do dalszego przeczytania

5 Mojż. 6:4–9 • Przyp. 22:6 • Efez. 6:1–4 • Kol. 3:20–21 • Jak. 1:19–20

← Poczucie bezpieczeństwaŚlady pogańskich praktyk w chrześcijaństwie →