Co zrobić, gdy rzeczywistość nie wygląda tak, jak miała wyglądać
Rozczarowanie pojawia się w szczelinie między oczekiwaniem a rzeczywistością. Czekaliśmy na określony wynik, odpowiedź, zmianę człowieka albo rozwiązanie problemu. Stało się inaczej. Czasem boli nas decyzja drugiej osoby, czasem własna porażka, a czasem milczenie Boga w sprawie, o którą długo się modliliśmy.
W środowisku religijnym rozczarowanie bywa dodatkowo kłopotliwe, bo człowiek uważa, że powinien natychmiast „mieć wiarę” i przejść dalej. Tymczasem Biblia jest pełna ludzi, którzy pytali, lamentowali, czekali i próbowali zrozumieć wydarzenia, które nie pasowały do ich oczekiwań.
Rozczarowanie zaczyna się od oczekiwania
Chyba nie da się rozczarować czymś, po czym niczego się nie oczekiwało. Im większa nadzieja, tym większy może być ból, kiedy sprawa potoczy się inaczej.
I nie wszystkie oczekiwania są wypowiedziane. Czasem człowiek zakłada, że bliska osoba „powinna wiedzieć”, czego potrzebuję. Kiedy tego nie robi, pojawia się rozczarowanie, choć druga strona nawet nie wiedziała, że zdaje egzamin.
To ważne rozróżnienie. Jedne oczekiwania wynikają z obietnicy lub zobowiązania, inne z naszych wyobrażeń. Jeżeli ktoś obiecał i nie dotrzymał słowa, mamy realny powód do rozczarowania. Jeśli nigdy niczego nie obiecał, trzeba sprawdzić, czy nie rozliczamy go z umowy zawartej wyłącznie w naszej głowie.
Czy rozczarowanie jest grzechem?
Samo uczucie chyba nie. Tak jak smutek czy gniew może się pojawić bez naszej decyzji.
Ale może poprowadzić w różne strony. Jeden człowiek po rozczarowaniu zaczyna myśleć spokojniej, drugi pielęgnuje pretensję przez dziesięć lat.
Dokładnie. Rozczarowanie jest reakcją. Moralne znaczenie pojawia się w tym, co z nią robimy. Możemy lamentować, pytać, szukać prawdy, wyznaczyć granicę. Możemy też wejść w cynizm, zemstę, kłamstwo o drugim człowieku albo oskarżenie Boga o rzeczy, których nie obiecał.
„A myśmy się spodziewali...”
Jedno z najbardziej przejmujących zdań o rozczarowaniu pada w drodze do Emaus: „A myśmy się spodziewali, że On odkupi Izraela”. Uczniowie patrzyli na Jezusa i byli pewni pewnego scenariusza. Po ukrzyżowaniu uznali, że scenariusz się zawalił.
„A myśmy się spodziewali, że On odkupi Izraela.” (Łuk. 24:21)
I to jest niezwykłe, bo ich rozczarowanie wynikało nie z tego, że Bóg przestał działać, lecz z tego, że działał inaczej, niż potrafili rozpoznać. To nie oznacza, że każde nasze rozczarowanie skrywa cudowne rozwiązanie za rogiem. Pokazuje jednak, że własna interpretacja wydarzeń nie jest tym samym co pełny obraz.
Czyli czasem opłakujemy koniec, który nie jest końcem. Ale kiedy jesteśmy w środku wydarzeń, tego nie wiemy.
Rozczarowanie Bogiem
Najtrudniej powiedzieć na głos: „jestem rozczarowana Bogiem”. Człowiek boi się, że samo zdanie jest niewłaściwe.
Bóg zna tę emocję jeszcze przed naszym zdaniem. Psalmy pokazują modlitwę, która nie jest wygładzona. „Dokądże, Panie, będziesz mnie stale zapominał?” – to nie brzmi jak religijny slogan. Problemem nie jest szczerość wobec Boga. Problemem byłoby budowanie oskarżenia na obietnicy, której Bóg nigdy nie złożył.
Na przykład ktoś uznał, że jeśli będzie wierny, nigdy nie zachoruje, jego dzieci zawsze pozostaną w zborze, a modlitwa o konkretną pracę musi zostać wysłuchana dokładnie tak, jak chce. Potem życie uderza i człowiek mówi: „Bóg mnie zawiódł”.
Wtedy trzeba bardzo delikatnie sprawdzić, czy zawiodła obietnica Boga, czy nasze wyobrażenie o tym, jak Bóg powinien działać.
Nie przyspieszaj cudzego bólu
Mam problem z radami typu: „Bóg ma w tym plan”, wypowiadanymi dwie godziny po czyjejś stracie. Nawet jeśli ktoś chce pocieszyć, takie zdanie może zabrzmieć jak zamknięcie ust.
Albo: „musisz być wdzięczny”. Wdzięczność jest ważna, ale człowiek może równocześnie cierpieć. Nie każda łza oznacza brak wiary.
Biblia daje miejsce lamentowi. Hiob nie dostaje natychmiast wyjaśnienia. Psalmy przechodzą przez pytanie, strach i skargę. Wiara nie wymaga udawania, że ból nie boli. Wymaga, byśmy w bólu nie porzucali prawdy o Bogu tylko dlatego, że aktualnie nie rozumiemy sytuacji.
Rozczarowanie ludźmi
Z ludźmi jest inaczej, bo człowiek rzeczywiście może zawieść. I czasem zawodzi bardzo mocno.
Wtedy pojawia się pytanie, czy przebaczenie oznacza powrót do wcześniejszego poziomu zaufania.
Nie musi. Przebaczenie i zaufanie to różne procesy. Można zrezygnować z zemsty, a jednocześnie uznać, że relacja wymaga nowych granic. Zaufanie odbudowuje się zachowaniem w czasie. Rozczarowanie może być także informacją, że wcześniej idealizowaliśmy człowieka i oczekiwaliśmy od niego więcej, niż ktokolwiek może unieść.
To bolesne, ale czasem zdrowe. Człowiek spada z piedestału i po raz pierwszy można z nim mieć normalną relację.
Rozczarowanie sobą
A co, jeśli zawiodłam samą siebie? Obiecałam, że czegoś nie zrobię, miałam być cierpliwsza, bardziej zdyscyplinowana, a znowu wróciłam do starego zachowania.
Wtedy rozczarowanie może prowadzić do dwóch skrajności. Pierwsza to pobłażanie: „taka już jestem”. Druga to potępienie: „skoro znowu upadłem, nic ze mnie nie będzie”. Zdrowa droga nazywa błąd, bierze odpowiedzialność i wraca do pracy. Pokuta nie jest samobiczowaniem. Ma prowadzić do zmiany kierunku.
Czyli porażka może być informacją, ale nie musi zostać tożsamością.
Kiedy rozczarowanie staje się cynizmem
Po wielu zawodach człowiek może dojść do wniosku: najlepiej niczego nie oczekiwać. Wtedy przynajmniej nie boli.
Tylko razem z rozczarowaniem wyłączamy nadzieję. Cynizm chroni przed bólem, ale kosztuje bardzo dużo.
Cynik lubi mówić, że jest realistą. Czasem rzeczywiście widzi zagrożenia trzeźwo, ale czasem po prostu z góry zakłada najgorsze, żeby nie ryzykować zaufania. Dojrzałość nie polega na oczekiwaniu zawsze dobrego wyniku. Polega na tym, że potrafię mieć nadzieję bez żądania gwarancji.
Co można zrobić praktycznie?
Może pierwsze pytanie brzmi: czego dokładnie się spodziewałam?
Tak. Potem: skąd wzięło się to oczekiwanie? Czy ktoś coś obiecał? Czy wynikało to z Pisma? Czy było tylko moim planem? Dalej: co rzeczywiście straciłem i co nadal pozostaje? I wreszcie: jaki jest następny odpowiedzialny krok, nawet jeśli emocje jeszcze nie nadążają.
Czyli nie trzeba rozwiązać całego życia. Wystarczy następny krok.
I czasem tym krokiem jest po prostu powiedzieć prawdę: „to mnie boli”.
Po rozmowie
Rozczarowanie nie musi oznaczać słabej wiary. Jest naturalną reakcją na pęknięcie między oczekiwaniem a rzeczywistością. Może odsłonić błędne założenia, realną krzywdę, zbyt wielkie oczekiwania wobec ludzi albo pytania, z którymi trzeba przyjść do Boga.
Dojrzałe przeżywanie rozczarowania nie polega na udawaniu, że nic się nie stało. Pozwala nazwać stratę, sprawdzić własne oczekiwania, zachować prawdę i zrobić następny krok bez zamieniania bólu w cynizm.
Zostań z tym pytaniem
1. Czego dokładnie oczekiwałem w sytuacji, która mnie rozczarowała?
2. Czy moje oczekiwanie wynikało z obietnicy, czy z własnego scenariusza?
3. Czy daję sobie i innym prawo do przeżycia bólu bez natychmiastowego religijnego wyjaśnienia?
4. Czy rozczarowanie kimś wymaga ode mnie przebaczenia, nowych granic, czy obu tych rzeczy?
5. Czy moje rozczarowanie zaczyna już zamieniać się w cynizm?
Teksty do dalszego przeczytania
Ps. 13 • Ps. 42 • 1 Król. 19:1–18 • Łuk. 24:13–35 • Rzym. 5:3–5 • 2 Kor. 4:7–18
