Jak rozpoznać, co jest zwyczajem, a co wynika z Pisma?
Święta porządkują kalendarz, rodzinne spotkania i wspólne wspomnienia. Dla wielu ludzi są czymś oczywistym: były w domu rodzinnym, są w kulturze i pojawiają się również w życiu religijnym.
Kiedy jednak chrześcijanin przyjmuje Biblię jako podstawowe źródło wiary, pojawia się pytanie o pochodzenie praktyk religijnych. Czy wystarczy, że zwyczaj otrzymał chrześcijańską nazwę? Czy intencja zmienia znaczenie symbolu? Jak odróżnić tradycję obojętną od praktyki, która wchodzi w obszar kultu?
Od czego zacząć: od nazwy czy od źródła?
Gdy mówimy o świętach, bardzo szybko wchodzą emocje. Dla jednego człowieka to sprawa doktryny, dla drugiego wspomnienie domu, choinki, zapachu potraw i spotkania z rodziną. Dlatego proponuję zacząć spokojnie: nie od pytania, kto jest lepszym chrześcijaninem, tylko od pytania, skąd dana praktyka się wzięła i jaką rolę pełni.
I trzeba rozdzielić kilka rzeczy. Jedno to rodzinny zwyczaj, drugie to święto religijne, trzecie to praktyka kultowa. Jeżeli wrzucimy wszystko do jednego worka, rozmowa szybko staje się chaotyczna. Sama data w kalendarzu nie jest jeszcze problemem. Problem zaczyna się wtedy, gdy przypisujemy jej religijne znaczenie, którego nie znajdujemy w Piśmie.
A co z argumentem: „przecież wszyscy wiedzą, że robimy to dla Jezusa”? Czy intencja nie wystarcza?
Intencja ma znaczenie, tylko że Biblia wielokrotnie pokazuje, że sposób oddawania czci też ma znaczenie. Człowiek może być przekonany, że robi coś dobrego, a jednak wybiera formę, której Bóg nie polecił. To nie znaczy, że mamy tropić pogaństwo w każdym zwyczaju. Potrzebujemy rozsądnego kryterium.
Czy Biblia ustanawia chrześcijański kalendarz świąt?
W Nowym Testamencie widzimy wspólnotę, modlitwę, Wieczerzę Pańską, pamięć o śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa, cotygodniowy rytm zgromadzeń. Nie znajdujemy natomiast polecenia ustanowienia rocznego święta narodzin Jezusa. To ważne, bo często mówimy o czymś jak o oczywistym elemencie chrześcijaństwa, podczas gdy jego obecność w praktyce kościelnej wynika z późniejszej tradycji.
I tu trzeba uważać z argumentacją historyczną. Nie każda popularna internetowa opowieść o pochodzeniu świąt jest równie dobrze udokumentowana. Nie musimy dowodzić, że każdy szczegół ma pogańskie korzenie, żeby postawić prostsze pytanie: czy Bóg polecił Kościołowi obchodzić to jako święto religijne?
Czyli można dojść do wniosku krytycznego wobec Bożego Narodzenia bez budowania całej sprawy na sensacyjnych tezach historycznych?
Tak. Argument biblijny powinien być pierwszy. Historia pomaga zobaczyć, jak dana praktyka się kształtowała, lecz nie zastępuje tekstu Pisma.
„Badajcie, co jest miłe Panu”
„Badajcie, co jest miłe Panu.” (Efez. 5:10, BW)
Ten tekst daje dobre podejście. Nie pytamy tylko: „czy wolno?”, lecz także: „czy to służy prawdzie, czy pomaga oddawać Bogu cześć zgodnie z Jego wolą?”. To wyższy poziom niż szukanie minimalnej granicy zakazu.
Do tego dochodzi 1 Kor. 10. Paweł pokazuje, że chrześcijanin powinien mieć wrażliwe sumienie w sprawach związanych z kultem, idolatrią i świadectwem. Równocześnie nie zachęca do obsesyjnego lęku przed każdym przedmiotem, który kiedyś miał inne znaczenie. Potrzebna jest trzeźwość.
Boże Narodzenie: co właściwie oceniamy?
W przypadku Bożego Narodzenia rozważyłbym osobno trzy rzeczy: datę 25 grudnia, religijne znaczenie święta oraz zwyczaje rodzinne. Biblia nie podaje daty narodzin Jezusa i nie ustanawia ich rocznego obchodzenia. To już jest wystarczający powód, żeby nie przedstawiać tej daty jako biblijnego święta.
A co z kolacją z rodziną? Jeżeli wierzący nie traktuje jej jako nabożeństwa, może być przecież zwykłym spotkaniem rodzinnym.
I właśnie dlatego warto unikać mechanicznego katalogu: „to wolno, tego nie wolno”. Trzeba pytać, co dana czynność dla nas znaczy. Czy uczestniczymy w kulcie? Czy wzmacniamy przekonanie, którego sami nie podzielamy? Czy możemy być z rodziną bez składania religijnej deklaracji?
Czyli ten sam obiad może mieć inne znaczenie zależnie od kontekstu.
Tak. Chrześcijańska dojrzałość wymaga rozpoznawania sensu działań, a nie tylko ich zewnętrznej formy.
Halloween, pamięć o zmarłych i granice uczestnictwa
Przy Halloween sytuacja jest jeszcze inna, bo współczesna forma miesza zabawę, grozę, symbolikę śmierci i elementy wywodzące się z różnych tradycji. Dla jednych to kostiumy i cukierki, dla innych temat duchowy. Chrześcijanin powinien wiedzieć, w czym uczestniczy, zamiast przyjmować wszystko dlatego, że stało się modne.
Podobnie przy obchodach związanych ze zmarłymi. Pamięć o bliskich jest czymś naturalnym i dobrym. Modlitwy kierowane do zmarłych, kult zmarłych czy praktyki wynikające z przekonania o ich świadomym uczestnictwie w naszym życiu wymagają osobnej oceny biblijnej.
To dobre rozróżnienie. Można odwiedzić grób, pamiętać o człowieku, opowiedzieć dzieciom o dziadkach. Nie trzeba z tego tworzyć kontaktu ze zmarłymi ani religijnego obowiązku, którego Biblia nie ustanawia.
Jak rozmawiać o świętach z rodziną?
Najtrudniejsza część zaczyna się chyba wtedy, gdy nasze przekonania spotykają się z rodziną. Teologia teologią, a babcia pyta: „To już do nas nie przyjedziecie?”.
I wtedy sprawdza się, czy nasze przekonania potrafimy połączyć z miłością. Można odmówić udziału w praktyce religijnej i jednocześnie okazać rodzinie szacunek. Wyjaśnić spokojnie, spotkać się w innym czasie, nie robić z każdej rozmowy procesu sądowego.
Prawda nie potrzebuje pogardy. Jeżeli chcemy pokazać biblijne podstawy swojej decyzji, róbmy to rzeczowo. Człowiek, który przez godzinę krytykuje cudze tradycje, a później nie ma czasu dla własnej rodziny, może wygrać spór i przegrać świadectwo.
Po rozmowie
W sprawie świąt warto oddzielić emocje, tradycję rodzinną, historię i wymagania biblijne. Nie każda praktyka kulturowa jest aktem religijnym. Nie każda religijna tradycja ma oparcie w Piśmie.
Najbezpieczniejsza kolejność jest prosta: najpierw Biblia, później historia, na końcu osobiste i rodzinne zastosowanie. Taka kolejność chroni przed łatwowiernością i przed religijną wojowniczością.
Zostań z tym pytaniem
1. Które elementy obchodzonych przeze mnie świąt mają wyraźne oparcie w Biblii?
2. Czy potrafię odróżnić zwyczaj rodzinny od praktyki religijnej?
3. Czy znam rzeczywistą historię tradycji, które oceniam, czy powtarzam zasłyszane opowieści?
4. Jak mogę być wierny swoim przekonaniom i jednocześnie zachować szacunek wobec rodziny?
5. Czy w sprawach tradycji kieruję się bardziej Pismem, przyzwyczajeniem czy presją otoczenia?
Teksty do dalszego przeczytania
5 Mojż. 12:29–32 • Mar. 7:6–9 • Rzym. 14:5–6 • 1 Kor. 10:14–31 • Efez. 5:8–10
