Ludzie, którzy wyszli po mannę
„A dnia siódmego wyszli niektórzy z ludu, aby zbierać, lecz nic nie znaleźli.” (2 Mojż. 16:27, Biblia Warszawska)
Byli nakarmieni. Szóstego dnia otrzymali podwójną porcję manny, a Bóg zapowiedział, że siódmego dnia nie znajdą jej na polu. Mimo to niektórzy wyszli szukać. W tym krótkim obrazie zderzają się usłyszane słowo i utrwalony odruch: skoro potrzebuję chleba, powinienem wyjść i go zdobyć.
Łatwo ograniczyć tę historię do stwierdzenia o nieposłuszeństwie. Warto jednak zapytać, jak silnie pamięć niedostatku wpływa na podejmowanie decyzji. Kiedy wczorajszy głód zostaje w pamięci, nawet dzisiejsza obfitość nie zawsze przynosi spokój.
W tym pytaniu mieści się wiele współczesnych doświadczeń. Także dzisiaj potrafimy pracować ponad siły, odkładać odpoczynek na później i stale zabezpieczać się na wypadek przyszłych trudności. Zdarza się, że przykazanie o szabacie odczytujemy przede wszystkim jako przeszkodę w tych staraniach. Historia manny pomaga zobaczyć, jak głęboko sprawa odpoczynku łączy się z zaufaniem, nawykiem i sposobem rozumienia bezpieczeństwa.
Chleb na pustyni: doświadczenie niepewności
Izraelici znaleźli się na pustyni niedługo po wyjściu z Egiptu. Zostawili za sobą niewolę, ale znaleźli się też poza znanym porządkiem życia. Nie mieli pól, z których mogliby zebrać plon, ani pewności, co przyniesie kolejny dzień. W rozdziale 16 Księgi Wyjścia słychać ich skargę z powodu głodu. Tej sytuacji nie trzeba upiększać. Obawa o wyżywienie rodzin w obcym i trudnym miejscu była zrozumiała.
Bóg odpowiedział na tę potrzebę, dając mannę. Jej zbieranie miało jednak określony porządek. Każdego dnia należało zebrać odpowiednią ilość. Zapas pozostawiony wbrew poleceniu do następnego poranka psuł się (2 Mojż. 16:19-20). Dar pokarmu uczył więc codziennego korzystania z tego, co zostało zapewnione, bez nieustannego gromadzenia na zapas.
Wyjątek stanowił dzień szósty. Wtedy Izraelici zbierali podwójną porcję, a pokarm przechowany na szabat pozostawał dobry. W ten sposób możliwość wypoczynku została przygotowana już poprzedniego dnia (2 Mojż. 16:22-26).
To ważny szczegół: Bóg uwzględnił potrzebę jedzenia, zanim wezwał lud do przerwania zbierania. Szabat nie został przedstawiony jako próba przetrwania głodu. Odpoczynek miał miejsce w rytmie życia, w którym potrzebne środki były wcześniej zapewniane.
Wyszli mimo jasnej zapowiedzi
Relacja stwierdza krótko, że niektórzy wyszli w siódmym dniu po mannę, lecz niczego nie znaleźli. Następnie pada Boże pytanie o nieprzestrzeganie Jego przykazań, a Mojżesz przypomina: „Pan dał wam sabat” (2 Mojż. 16:27-29).
Tekst ocenia ich działanie jako sprzeczne z otrzymanym poleceniem. Nie ujawnia jednak wprost, co myśleli wychodzący. Być może przyzwyczajenie do codziennego zbierania okazało się silniejsze od nowego porządku. Być może ktoś obawiał się, że przygotowany zapas nie wystarczy. Możliwe też, że chciano sprawdzić zapowiedź Mojżesza. Są to hipotezy, a nie informacje podane przez narratora.
To rozróżnienie ma znaczenie. Zbyt łatwo przypisujemy postaciom biblijnym własne obawy albo oskarżamy je o motywy, których Pismo nie nazywa. Historia pozwala natomiast postawić pytanie o nas samych: czy bywamy tak przywiązani do codziennej aktywności, że trudno nam uwierzyć w sens zatrzymania?
Kiedy niedostatek zajmuje całą uwagę
Psychologia wskazuje, że doświadczany brak może silnie kierować naszą uwagę ku temu, czego właśnie potrzebujemy. Anuj Shah, Sendhil Mullainathan i Eldar Shafir opisali eksperymenty, w których ograniczone zasoby wpływały na sposób rozdzielania uwagi i podejmowania decyzji. Człowiek skupiony na pilnej potrzebie może bardzo skutecznie zajmować się jednym problemem, a zarazem pomijać inne ważne sprawy.[1]
To spostrzeżenie pomaga zrozumieć, dlaczego po okresie trudności tak ciężko porzucić nawyk zabezpieczania się. Kto przez długi czas doświadczał braku pieniędzy, pracy lub poczucia stabilności, może także po poprawie sytuacji nadal zachowywać się tak, jakby zagrożenie miało za chwilę powrócić.
Nie mamy podstaw, aby tym mechanizmem wyjaśniać z pewnością zachowanie konkretnych Izraelitów. Możemy jednak rozpoznać jego współczesne odpowiedniki. Człowiek otrzymuje dzień wolny, ale umysł wciąż pozostaje w pracy: przelicza wydatki, planuje kolejne zamówienia, sprawdza wiadomości i zastanawia się, czy czegoś nie straci.
Czasem odpoczynek przychodzi wcześniej niż poczucie bezpieczeństwa. Kalendarz pokazuje wolny dzień, lecz wewnątrz nadal trwa zwykły dzień roboczy.
Jeszcze jedno zadanie, jeszcze jeden zarobek
Wiele osób uważa odpoczynek za zasłużony dopiero wtedy, gdy wszystkie sprawy są skończone. Problem polega na tym, że obowiązki rzadko kończą się całkowicie. Zawsze pozostaje kolejna rzecz do naprawienia, klient do obsłużenia, wiadomość do odpisania albo zadanie, które można wykonać wcześniej.
Badania Gabrieli Tonietto i współpracowników wskazują, że ludzie uznający wypoczynek za marnowanie czasu odczuwają z niego mniej przyjemności. W czterech badaniach uczestniczyło łącznie 1310 osób. Szczególnie trudny okazywał się wypoczynek podejmowany dla samej radości odpoczywania, bez dodatkowego celu użytkowego.[2]
Szabat w pewnym sensie wystawia taki sposób myślenia na próbę. Nie czeka, aż wyczerpiemy wszystkie możliwości działania. Powraca w określonym rytmie. Przypomina, że nasze życie zawiera także zobowiązania, których nie da się zmierzyć liczbą przepracowanych godzin.
Mogę zdobyć dodatkowe pieniądze, a równocześnie utracić czas na rozmowę z dzieckiem. Mogę dokończyć następne zlecenie, a nie znaleźć chwili na modlitwę. Mogę doprowadzić dom do idealnego porządku i przeoczyć, że jego mieszkańcy potrzebują przede wszystkim mojej obecności.
To nie jest pochwała zaniedbywania pracy. Jest to pytanie o granice pracy i o miejsce, które przyznajemy temu, co najważniejsze.
Szósty dzień jest częścią lekcji
W historii manny odpoczynek nie oznaczał braku odpowiedzialności. Szóstego dnia trzeba było zebrać, przygotować i zachować pokarm. Rytm szabatu wymagał przewidywania, planowania i posłuszeństwa także przed jego rozpoczęciem.
Zbyt łatwo sprowadzamy szabat do pytania, czego nie wolno robić w sobotę. Tymczasem na podstawie tego opowiadania warto zapytać, jak żyjemy w pozostałe dni tygodnia. Czy organizujemy obowiązki tak, aby umożliwić wypoczynek sobie i innym? Czy odkładamy sprawy do ostatniej chwili, a później uznajemy, że święty dzień uniemożliwia wykonanie wszystkiego?
Rozsądne przygotowanie do szabatu może obejmować wcześniejsze zakupy, uporządkowanie obowiązków, rozmowę z rodziną i planowanie pracy. Nie wszystkie trudności da się jednak rozwiązać samą dobrą organizacją. Niektórzy ludzie pracują w warunkach, na które mają niewielki wpływ. Zmiana harmonogramu może zagrozić zatrudnieniu albo utrzymaniu bliskich.
Dlatego w rozmowie o szabacie potrzebna jest również wrażliwość. Zachęta do wierności Bogu powinna iść w parze z gotowością do udzielenia człowiekowi realnej pomocy.
Dar, który stawia wymaganie
Zwróćmy uwagę na kolejność słów w 2 Mojż. 16:29. Mojżesz przypomina, że Pan dał ludowi szabat. W tym samym fragmencie znajdują się również wyraźne polecenia określające zachowanie w siódmym dniu. Dar i przykazanie występują tu razem.
Dla współczesnego człowieka ta myśl może brzmieć paradoksalnie. Przyzwyczailiśmy się rozumieć dar jako coś, czym wolno dowolnie dysponować. Jeśli otrzymuję wolny czas, chcę sam decydować, jak go wykorzystam. Biblijny szabat wyznacza natomiast czas poświęcony Bogu i nadaje mu szczególny charakter.
Właśnie tu może rodzić się sprzeciw. Sama możliwość wypoczynku jest atrakcyjna, ale przyjęcie określonego przez Boga rytmu oznacza uznanie Jego autorytetu także nad własnym czasem.
Nie każdy, kto inaczej interpretuje przykazanie, odrzuca ten autorytet. Chrześcijanie rzeczywiście różnią się w rozumieniu relacji szabatu do Nowego Przymierza. Ta historia nie zastępuje rozpatrzenia Kol. 2:16-17, Rzym. 14:5-6 czy Gal. 4:10-11. Przypomina jednak, że pytanie o szabat ma wymiar praktyczny i dotyka sposobu, w jaki odpowiadamy na poznaną wolę Boga.
Szabat przed Synajem: znaczenie i granica argumentu
Wydarzenia opisane w 2 Mojż. 16 poprzedzają nadanie Dekalogu na Synaju. To ważne świadectwo: w narracji Księgi Wyjścia Izrael poznaje rytm szabatu, zanim zostaną wypowiedziane słowa czwartego przykazania w rozdziale 20. Co więcej, opis odpoczynku siódmego dnia w 1 Mojż. 2:2-3 sięga jeszcze dalej, do stworzenia.
Wydarzenie z manną rozgrywa się przed ogłoszeniem Dekalogu na Synaju. W ramach narracji Księgi Wyjścia pokazuje więc, że rytm siódmego dnia był już znany Izraelowi. Wraz ze świadectwem stworzenia jest to istotna przesłanka w rozważaniach o szabacie. O jego miejscu w Nowym Przymierzu trzeba jednak wnioskować z całego nauczania Jezusa i apostołów.
Siła argumentu płynie z całości świadectwa Pisma, a nie z jednego szczegółu, któremu przypisujemy więcej, niż może udowodnić.
Co zrobić z niepokojem o jutro?
Prawdziwa troska o pracę i utrzymanie rodziny nie znika na polecenie. Człowiek może uznać biblijny argument i nadal odczuwać lęk przed konsekwencjami zmiany. Warto traktować te dwie sprawy osobno: przekonanie dotyczące Bożej woli oraz trudności związane z jej zastosowaniem.
Ewangelia Mateusza zawiera zachętę, aby nie podporządkowywać całego życia lękowi o jedzenie, picie i ubranie (Mat. 6:25-34). Nie jest to obietnica życia bez wysiłku ani zwolnienie z odpowiedzialnego działania. Jezus kieruje uwagę słuchaczy ku zaufaniu Ojcu i właściwej hierarchii wartości.
Podobnie historia manny nie zachęca do lekkomyślności. Izraelici mieli zbierać chleb przez sześć dni i przygotować się do siódmego. Przesłaniem tej historii jest posłuszeństwo połączone z zaufaniem, w ramach porządku, jaki Bóg im wyznaczył.
Badania nad regeneracją po pracy potwierdzają, że zdolność do psychicznego oderwania się od obowiązków, odprężenia i odpoczynku wiąże się z korzystniejszymi wskaźnikami dobrostanu. Duża analiza zbiorcza objęła 316 prób badawczych i ponad 99 tysięcy osób.[3] Nie dowodzi ona jednak religijnego obowiązywania konkretnego dnia tygodnia. Tę kwestię rozstrzygamy na podstawie Pisma, a nie badań nad wypoczynkiem.
Czy także ja wychodzę po mannę?
W pewnym momencie biblijna historia przestaje być opowieścią o ludziach żyjących na pustyni. Staje się pytaniem o nasze codzienne decyzje.
Nie znamy wszystkich obowiązków, obaw ani możliwości innych ludzi. Dlatego pytania z historii manny należy skierować najpierw do własnego sumienia, z gotowością do okazania pomocy tym, dla których zmiana rytmu pracy wiąże się z rzeczywistym ryzykiem.
Izraelici szukali manny w dniu, w którym Bóg zapowiedział jej brak. Współczesny człowiek może analogicznie szukać spokoju w kolejnej godzinie pracy, choć jej wykonanie nie usuwa niepewności. Czy potrafię odróżnić odpowiedzialną troskę od odruchu ciągłego zabezpieczania się?
Niepewność pozostaje nawet wtedy, gdy wykonaliśmy na dziś wszystko, co możliwe. Jak wówczas odpowiadamy: kolejnym niekończącym się zabezpieczaniem czy gotowością, by zaufać Bogu?
