Menu
☰ Spis treści
ROZDZIAŁ 12 · CZĘŚĆ III

Przybysz, który otrzymał zaproszenie

Wyobraźmy sobie człowieka, który przychodzi do wspólnoty wierzących po raz pierwszy. Zna niewiele osób, nie rozumie wszystkich zwyczajów, a jego sposób mówienia zdradza, że dorastał gdzie indziej. Usiądzie z boku, rozejrzy się i spróbuje odgadnąć, czy jest tutaj miejsce również dla niego. Nikt nie musi powiedzieć mu, że jest obcy. Niekiedy wystarczy, że nikt nie zapyta, kim jest i dlaczego przyszedł.

Izajasz zwraca się do ludzi, którzy obawiają się, że nie mają miejsca pośród ludu Boga. Przybysz i eunuch wypowiadają lęk przed odrzuceniem, a prorok odpowiada im obietnicą miejsca, imienia i radości. W tej wizji pojawia się również szabat.

Szczególne znaczenie ma to, że obietnica zostaje powiązana również z zachowywaniem szabatu. Czy dzień święty może być znakiem przynależności zamiast powodem budowania nowych barier?

„Pan na pewno wykluczy mnie ze swojego ludu”: Izaj. 56:3, Biblia Warszawska (fragment wypowiedzi przybysza).

Słowa wypowiedziane z lęku przed odrzuceniem

Izajasza 56 rozpoczyna się wezwaniem do sprawiedliwości i przestrzegania szabatu. Zaraz potem prorok przytacza obawy dwóch osób. Przybysz, który przyłączył się do Pana, spodziewa się wykluczenia. Człowiek pozbawiony możliwości posiadania potomstwa porównuje siebie do uschłego drzewa. Obaj patrzą na swoją sytuację przez pryzmat tego, czego im brakuje: jeden odpowiedniego pochodzenia, drugi perspektywy pozostawienia rodziny i imienia.

Odpowiedź Boga podważa te obawy. Zapowiada On miejsce we własnym domu, trwałe imię oraz radość ze wspólnej modlitwy. Nie mówi, że pochodzenie i życiowa historia nigdy nie miały znaczenia w porządku Izraela. Pokazuje natomiast, że człowiek przyłączający się do Niego może zostać rozpoznany na podstawie swojej rzeczywistej więzi z Bogiem i wierności przymierzu.

Wielu badaczy wiąże tę wypowiedź z napięciami dotyczącymi granic wspólnoty w okresie powygnaniowym. Nie znamy jednak dokładnej sytuacji wszystkich jej adresatów. Katherine E. Southwood zwraca uwagę, że słowa „przybysz” i „trzebieniec” mogą działać jak społeczne etykiety: uwydatniają odmienność, a przesłaniają konkretnego człowieka [37].

Warto zatrzymać się przy obietnicy trwałego imienia. W starożytnym świecie potomstwo było jednym z podstawowych sposobów zachowania pamięci o rodzinie. Tymczasem Bóg obiecuje osobie, która nie może mieć dzieci, miejsce i imię, których trwałość zależy od Jego własnej wierności. Nie jest to obietnica usunięcia wszystkich cierpień i społecznych trudności. Stanowi jednak radykalne zakwestionowanie przekonania, że wartość człowieka wyznacza wyłącznie pochodzenie albo możliwość przedłużenia rodu. Właśnie dlatego tekst mówi jednocześnie do tych, którzy pragną należeć, i do tych, którzy decydują o dopuszczaniu innych.

Dlaczego przynależność jest tak ważna?

Roy Baumeister i Mark Leary pokazali, że potrzeba trwałych, życzliwych relacji należy do podstawowych ludzkich motywacji. Człowiek pragnie regularnego kontaktu oraz przekonania, że więź z innymi nie rozpadnie się przy pierwszej trudności [38]. Dlatego wykluczenie potrafi ranić nawet wtedy, gdy nikt nie stosuje przemocy ani otwarcie nie obraża. Wystarczy długotrwałe pomijanie, ignorowanie lub traktowanie jak kogoś, kto stale musi udowadniać prawo do obecności.

Kipling Williams, analizując badania nad odrzuceniem społecznym, wskazuje, że takie doświadczenia mogą naruszać poczucie przynależności, własnej wartości, sprawstwa i sensu istnienia [39]. Psychologia pomaga tu zrozumieć lęk przybysza z proroctwa. Nie pozwala oczywiście ustalić, jakie emocje odczuwał konkretny człowiek żyjący w czasach Izajasza. Możemy jednak dostrzec podobieństwo między biblijnym obrazem obawy przed wykluczeniem a dobrze opisanym współcześnie doświadczeniem.

Zwróćmy uwagę, że formalne zaproszenie i doświadczenie rzeczywistej przynależności mogą się od siebie różnić. Gość może usłyszeć, że wolno mu przyjść na spotkanie, lecz przez cały czas pozostawać poza rozmowami. Może znać zasady i zgadzać się z nauczaniem, a mimo to czuć, że jego historia nikogo nie interesuje. Przynależność rodzi się stopniowo: przez rozpoznanie twarzy, pamięć o imieniu, gotowość wysłuchania oraz powtarzające się dowody, że obecność człowieka jest ceniona. Takie drobne zachowania bywają trudniejsze od uroczystych deklaracji otwartości.

Kiedy pochodzenie przesłania wierność

Wspólnoty religijne potrzebują wspólnych przekonań. Bez nich trudno mówić o jedności wiary, nauczaniu i odpowiedzialności. Mogą jednak pojawić się dodatkowe, niewypowiedziane warunki przynależności: odpowiednie nazwisko, znajomość dawnych historii, sposób ubierania się, język albo wieloletnia obecność w tym samym środowisku. Człowiek przychodzący z zewnątrz szybko wyczuwa, czy otaczają go osoby gotowe go poznać, czy grupa zajęta przede wszystkim ochroną własnej odrębności.

Badania nad religią jako tożsamością społeczną wskazują, że przynależność religijna może dawać poczucie sensu i bezpieczeństwa, lecz w sytuacji zagrożenia sprzyjać również napięciom między grupami [40]. W takim kontekście słowa Izajasza zachęcają do zbadania kryteriów, którymi posługujemy się wobec innych. Prorok opisuje przybysza przez jego miłość do imienia Pana, służbę, zachowywanie szabatu i przymierza. Jego postawę stawia ponad etykietą obcego pochodzenia.

Szabat, który jednoczy wokół Boga

W Izaj. 56:2 szabat pojawia się obok sprawiedliwego postępowania i powstrzymywania się od zła. W wersetach 4 i 6 powraca przy opisie osób, które wybierają to, co podoba się Bogu, i trwają przy Jego przymierzu. Szabat jest tutaj widzialnym wyrazem wierności, a zarazem częścią życia ludzi, którzy pragną należeć do Bożej wspólnoty. Tekst wprost obejmuje przybyszów, nie ogranicza perspektywy świętego dnia wyłącznie do osób mogących wykazać się izraelskim pochodzeniem.

Dla proroka szabat należy do znaków wierności Bogu, a w rozdziale 56 został wymieniony w obietnicy dotyczącej przybyszów. Ta perspektywa wyraźnie poszerza krąg tych, którzy mogą związać się z Bożym przymierzem. Nie jest jeszcze samodzielnym rozstrzygnięciem sporu o czwarte przykazanie w Nowym Przymierzu.

Jest jeszcze wymiar praktyczny: w czwartym przykazaniu odpoczynek obejmuje także przybysza mieszkającego wśród Izraelitów (2 Mojż. 20:10). Można wyobrazić sobie wspólnotę, w której obcy człowiek otrzymuje wspólny czas, miejsce przy stole i możliwość modlitwy. Wówczas szabat staje się okazją do okazania szacunku komuś, kto wcześniej nie miał własnego miejsca.

Ten wymiar nabiera znaczenia w społeczeństwie, w którym przybysze często podejmują najmniej wygodną pracę i mają słabszą pozycję w negocjowaniu czasu wolnego. Przykazanie obejmujące przybysza stawia pytanie również pracodawcy i gospodarzowi domu: czy moje prawo do odpoczynku jest budowane kosztem cudzej nieustannej dyspozycyjności? Życzliwość wobec obcego staje się wtedy sprawdzianem w codziennych decyzjach, także tych niewidocznych podczas nabożeństwa. Szacunek dla szabatu może być wyrażony poprzez sprawiedliwe planowanie pracy, uczciwe rozmowy i uwzględnianie potrzeb ludzi zależnych od naszych decyzji.

Gościnność ma swoją cenę

Życzliwe przyjęcie nowej osoby wymaga więcej niż serdecznego uśmiechu przy wejściu. Czasami trzeba zmienić wygodny porządek spotkania, objaśnić niezrozumiałe zwyczaje, znaleźć czas na rozmowę albo zrezygnować z zamkniętego kręgu znajomych. Z perspektywy psychologicznej wartość ma realny kontakt, który stopniowo osłabia stereotypy. Duża analiza Thomasa Pettigrew i Lindy Tropp, obejmująca 515 badań, wskazała, że kontakty międzygrupowe zazwyczaj łączą się z mniejszym uprzedzeniem, szczególnie gdy odbywają się w sprzyjających warunkach [41].

Wspólnota zachowująca szabat może tworzyć takie warunki poprzez zwykłe, powtarzalne gesty: rozmowę, wspólny posiłek, otwarte pytania oraz cierpliwe wyjaśnianie zasad wiary. Gościnność nie wymaga rezygnacji z przekonań. Wymaga natomiast, aby człowiek nie musiał najpierw stać się podobny do wszystkich pozostałych, zanim zostanie potraktowany z szacunkiem.

Przynależność i odpowiedzialność idą razem

Proroctwo Izajasza nie przedstawia obietnicy oderwanej od postępowania. Przybysze mają służyć Bogu, miłować Jego imię i trzymać się przymierza. Otwartość Bożego domu nie znosi znaczenia wierności i sprawiedliwości. Jednocześnie wspólnota nie otrzymuje prawa do lekceważenia osoby, która dopiero poznaje Pismo i uczy się życia według jego wskazań. Można wyjaśniać wymagania wiary bez poniżania pytającego i bez wyrokowania o jego sumieniu.

W Ewangelii Marka Jezus przywołuje słowa Izajasza o domu modlitwy dla wszystkich narodów, gdy występuje przeciw nadużyciom w świątyni (Mar. 11:17). Pierwotny kontekst obu fragmentów jest odmienny, lecz łączy je troska o przeznaczenie miejsca oddawania czci Bogu. W Dziejach Apostolskich 8:26-39 spotykamy zaś urzędnika etiopskiego czytającego Izajasza. To wymowny nowotestamentowy obraz przybysza poszukującego zrozumienia Pisma, choć nie można utożsamiać go bez zastrzeżeń z adresatami Izaj. 56.

Dworzanin, który odnalazł swoje miejsce w proroctwie

Historia etiopskiego dworzanina królowej Kandake (Dz. 8:26-40) stanowi interesujące dopełnienie obrazu z Izajasza 56. Łukasz przedstawia człowieka przybyłego z daleka, który udał się do Jerozolimy, aby oddać cześć Bogu. W drodze powrotnej czytał księgę proroka Izajasza. Gdy Filip dołączył do jego wozu, czytanym fragmentem była pieśń o cierpiącym Słudze (Izaj. 53:7-8). Filip, rozpoczynając od tego tekstu, opowiedział mu o Jezusie.

Kilka rozdziałów dalej ta sama księga zawiera obietnicę, której dworzanin mógłby słuchać z wyjątkową uwagą. W Izajasza 56 Bóg kieruje słowa otuchy do cudzoziemca i eunucha, którzy obawiają się, że nie ma dla nich miejsca wśród Jego ludu. Zapowiada, że nie zostaną odrzuceni z powodu swojego pochodzenia lub sytuacji osobistej. Obietnica dotyczy osób oddanych Bogu, trzymających się Jego przymierza i zachowujących szabat. Dlatego siódmy dzień pojawia się tu wśród praktyk wspólnych wierzącym pochodzącym z różnych narodów.

Zaskakujące sąsiedztwo tekstów: Izajasz 53 mówi o Słudze, przez którego Bóg przynosi zbawienie; Izajasz 56 zapowiada miejsce dla cudzoziemca i eunucha. Dzieje 8 opowiadają o cudzoziemcu i eunuchu, który przyjmuje Ewangelię o Jezusie.

W Dz. 8:36 dworzanin pyta, co przeszkadza mu przyjąć chrzest. Pytanie to nabiera znaczenia w świetle dawnego lęku przed wykluczeniem. Ewangelia dociera do człowieka, którego przynależność do wspólnoty mogła być kwestionowana. Zakończenie opowiadania podkreśla jego radość. Badacze, między innymi F. Scott Spencer i Brittany E. Wilson, zwracają uwagę na społeczną pozycję eunucha i możliwość odczytania tej historii jako przekroczenia dawnych granic przynależności [52] [53].

Trzeba jednak wyraźnie oddzielić to, co napisał Łukasz, od naszej interpretacji. Nie stwierdził on, że dworzanin czytał Izajasza 56 albo zachowywał szabat. Ponadto słowo „eunuch” mogło pełnić w starożytności różne funkcje, także jako określenie urzędnika dworskiego. Sam chrzest Etiopczyka nie rozstrzyga więc o powszechnym obowiązywaniu sobotniego odpoczynku.

Izajasz 56 pozostaje jednak ważnym świadectwem: wierni Bogu cudzoziemcy zostali w nim przedstawieni jako ludzie zachowujący szabat. To wyraźny argument przeciw twierdzeniu, że siódmy dzień miał znaczenie religijne tylko dla etnicznych Izraelitów. Zastosowanie tej zapowiedzi do wszystkich chrześcijan wymaga dalszego badania Nowego Testamentu, w tym Dziejów 15 i listów Pawła. W pierwszej kolejności tekst skłania nas do pytania o gotowość wspólnoty do przyjmowania tych, których Bóg zaprasza.

Pytanie do sumienia: czy rozpoznaję człowieka, którego Bóg przyjmuje?

Gdy czytam historię Etiopczyka, czy widzę najpierw jego pochodzenie i odmienność, czy jego poszukiwanie Boga? A gdy rozważam szabat z Izajasza 56, czy jestem gotów badać to, co prorok naprawdę powiedział, także wtedy, gdy wymaga to przemyślenia dotychczasowych przekonań?

Czy w naszym domu modlitwy jest miejsce?

Wyobraźmy sobie sobotnie nabożeństwo. W sali spotykają się osoby, które znają się od lat. Wszyscy wiedzą, kiedy wstać, kiedy śpiewać i jak przebiega spotkanie. Wchodzi ktoś nowy. Może przyjechał z innego miasta, wrócił po latach nieobecności albo dopiero dowiedział się o szabacie. Jego obecność stawia pytanie wszystkim gospodarzom: czy potrafimy tak prowadzić wspólnotowe życie, aby mógł swobodnie zapytać, zrozumieć i stopniowo odnaleźć swoje miejsce?

Szczególną uważnością warto otoczyć człowieka, który już raz doświadczył odrzucenia. Może sprawdzać, czy zaproszenie jest szczere. Niekiedy potrzebuje dłuższego czasu, aby zaufać. Nie trzeba wyjaśniać każdego jego zachowania dawną krzywdą; wystarczy szanować granice, słuchać i traktować jego pytania poważnie. Chrześcijańska gościnność dojrzewa w cierpliwości, także wtedy, gdy nie przynosi natychmiastowych rezultatów.

Może to dotyczyć również kogoś, kto po raz pierwszy zdecydował się zachować siódmy dzień. Nie zna jeszcze wszystkich zasad, a dawne zobowiązania rodzinne i zawodowe utrudniają mu zmianę tygodniowego rytmu. Wspólnota może pomóc mu spokojnie poznać teksty biblijne, rozważyć pytania i znaleźć rozsądne rozwiązania. Nacisk, zawstydzanie i publiczne porównywanie z bardziej doświadczonymi wierzącymi osłabiają poczucie bezpieczeństwa. Troska o człowieka i rzetelność wobec przykazania potrzebują tutaj cierpliwej współpracy.

Słowa Izajasza pozwalają zobaczyć jeszcze jedną stronę tej sprawy. Człowiek, który sam obawia się wykluczenia, może z góry uznać, że wspólnota go odrzuci. Odpowiedź Boga nie unieważnia wszystkich ludzkich doświadczeń, ale zachęca, by nie czynić z obawy ostatecznego wyroku. Warto zatem pytać zarówno o otwartość wspólnoty, jak i o własną gotowość do nawiązania relacji.

Kiedy zaproszenie staje się wspólnym życiem

W wielu społecznościach najtrudniejszy bywa czas po pierwszym spotkaniu. Gość został serdecznie przyjęty, lecz następnym razem znów siedzi sam. Nikt nie wyjaśnił mu, jak może uczestniczyć w studium biblijnym, gdzie znaleźć teksty do samodzielnej lektury ani komu zadać pytanie bez obawy o ocenę. Szczera gościnność wymaga ciągłości. Warto zadbać, aby osoba zainteresowana nauczaniem miała możliwość rozmowy z kimś cierpliwym, kto zna Pismo i potrafi przyznać, że pewne pytania wymagają dalszego badania.

Może się też zdarzyć, że przybysz wnosi do wspólnoty doświadczenie, którego jej członkowie nie mają: zna życie w innym kraju, odmienne warunki pracy, trud wychowywania dzieci z dala od rodziny albo religijną samotność. Wysłuchanie takiej historii poszerza perspektywę całej społeczności. Człowiek przestaje być jedynie odbiorcą pomocy. Staje się osobą, której obecność, świadectwo i pytania mogą służyć innym. Właśnie wtedy otwarte drzwi naprawdę prowadzą do wspólnego stołu.

Wierność biblijnemu nauczaniu wymaga czasem rozmowy o różnicach, które nie znikną po jednym spotkaniu. Nie trzeba ukrywać własnego przekonania o szabacie, aby zachować życzliwość. Można spokojnie wskazywać wersety, zaprosić do ich czytania i uszanować czas potrzebny do namysłu. Wspólnota, która z ufnością poddaje swoje nauczanie sprawdzeniu przez Pismo, tworzy dobre warunki do poważnych pytań i odpowiedzialnych decyzji.

Pytanie do sumienia

Prorok ukazuje Boga, który przyjmuje osoby pragnące służyć Mu wiernie i obiecuje im radość w swoim domu. Szabat występuje w tej obietnicy obok miłości do Boga, sprawiedliwości i trwania przy przymierzu. Dla czytelnika uznającego trwałość czwartego przykazania stanowi to zaproszenie do święcenia siódmego dnia w sposób, który pomaga innym odkrywać wartość Bożego odpoczynku.

Czy oceniam ludzi po ich historii i pochodzeniu, zanim poznam ich wiarę? Czy we wspólnocie, do której należę, osoba nowa może bez lęku zadać trudne pytanie? Czy zachowując szabat, pamiętam o przybyszu i samotnym? A jeśli to ja stoję u drzwi i obawiam się odrzucenia, czy potrafię uczciwie szukać miejsca tam, gdzie rozpoznaję świadectwo Pisma?

Przybysz może odnaleźć dom dzięki zaproszeniu. Co jednak z człowiekiem, który sam wychodzi z dobrze znanego środowiska? Następny rozdział stawia pytanie o wierność z dala od domu.