Ciężary, których nie chcemy odłożyć
Zamknąć warsztat, odłożyć narzędzia, wrócić do domu, to potrafimy wykonać w określonej godzinie. Trudniej przerwać wewnętrzny dyżur: pamiętanie o nieodebranym telefonie, niedokończonym zamówieniu i sprawie, która może się nie udać. Ciało opuściło stanowisko pracy, lecz myśl pozostała na nim.
Ten rodzaj przeciążenia różni się od rzeczywistej konieczności wykonania pracy. Czasem obowiązki czekają i można je świadomie odłożyć. Nieraz pozostają już tylko powracającą myślą, która nie przybliża rozwiązania. Jeremiasz używa obrazu ciężarów przenoszonych przez bramy miasta w szabat; nasza współczesna analogia dotyczy również ciężarów noszonych w głowie.
W Księdze Jeremiasza Bóg nakazuje ogłosić mieszkańcom Jerozolimy, aby nie przenosili ciężarów przez bramy miasta w szabat (Jer. 17:19-27). Jest to konkretne przykazanie dotyczące rzeczywistych ładunków i wykonywanej pracy. Jego obrazowa wymowa skłania również do refleksji nad ciężarami, które współczesny człowiek przenosi w myślach.
„…nie noście ciężarów w dzień sabatu…”: Jer. 17:21, Biblia Warszawska (fragment).
Prorok przy bramie, przez którą przechodzi codzienność
Jeremiasz otrzymuje polecenie, aby stanąć w bramach Jerozolimy i zwrócić się do królów, mieszkańców Judy oraz ludzi wchodzących do miasta. Brama była miejscem publicznym: tędy przechodzili podróżni, towary i wiadomości. Właśnie tam prorok przekazuje wezwanie do uświęcenia szabatu. Zakaz obejmuje wnoszenie ciężarów do miasta, wynoszenie ich z domów i wykonywanie pracy (Jer. 17:19-22).
Słowo „ciężary” ma w tym fragmencie znaczenie dosłowne. Nie należy zastępować go od razu metaforą stresu czy trosk. Jeremiasz występuje wobec konkretnego naruszenia przymierza, a posłuszeństwo lub nieposłuszeństwo wiąże z przyszłością Jerozolimy. Obietnice i ostrzeżenia z wersetów 24-27 odnoszą się do ówczesnej Judy; nie można automatycznie przenosić ich na los współczesnych miast czy rodzin.
Dopiero po takim odczytaniu pojawia się szersze zastosowanie: życie ma swoje bramy, przez które każdego dnia wpuszczamy zadania, polecenia i cudze oczekiwania. Uświęcenie czasu wymaga umiejętności powiedzenia, że dziś pewnych ciężarów dalej nie poniesiemy.
Nawyk, który pracuje za nas
Wielu ludzi nie planuje świadomie, że będzie pracować bez końca. Po prostu powtarza ten sam rytm przez lata. Dodatkowy telefon wydaje się naturalny. Jeszcze jedno zlecenie trudno odrzucić. Sprawdzenie wiadomości przed snem staje się odruchem. Stopniowo zachowanie przestaje wymagać szczególnej decyzji: uruchamia je znana sytuacja.
Phillippa Lally i współpracownicy badali powstawanie nawyków w codziennym życiu. Uczestnicy regularnie powtarzali wybrane proste czynności, a badacze obserwowali rozwój ich automatyczności. Wyniki pokazały, że utrwalanie zachowania ma zróżnicowane tempo i zależy od powtarzania w podobnych okolicznościach [15]. Badanie nie dotyczyło pracy w szabat, pomaga jednak zrozumieć siłę przyzwyczajenia.
Człowiek może więc szczerze uważać odpoczynek za wartość, a wciąż postępować według dobrze utrwalonego schematu. Gdy nadchodzi sobota, ręka sama sięga po telefon, wzrok szuka listy zadań, a głowa planuje następną godzinę. W takim przypadku zmiana wymaga przygotowania nowego rytmu, także przez świadome kończenie spraw odpowiednio wcześniej.
Dlaczego niedokończona praca tak długo nie daje nam spokoju?
Zadania pozostawione bez zakończenia mają szczególną właściwość: potrafią powracać w myślach wtedy, gdy chcemy zająć się czymś zupełnie innym. Człowiek nie wykonuje już pracy, lecz nieustannie ją odtwarza, rozważa możliwe błędy lub układa kolejne rozmowy.
Christine Syrek i współpracownicy obserwowali 59 pracowników przez dwanaście tygodni. Uzyskali 357 zestawionych obserwacji z końca i początku tygodnia. Większa liczba niedokończonych zadań wiązała się z powracaniem do przykrych myśli o pracy, a to z gorszym snem podczas weekendu [16]. W innym badaniu dzienniczkowym wykazano, że aktywne uporządkowanie zadań w tygodniu może osłabiać podobne trudności [17].
To ważna obserwacja dla praktyki szabatu. Samo wyłączenie maszyny albo zamknięcie sklepu nie zawsze wystarczy do odzyskania wewnętrznego spokoju. Pomaga wcześniejsze zapisanie spraw wymagających powrotu, jasne ustalenie terminu dalszej pracy i pogodzenie się z tym, że nie wszystkie problemy zostaną rozwiązane przed zachodem słońca.
Granice najlepiej wyznaczać, zanim zostaną przekroczone
Badacze relacji między pracą a życiem domowym wskazują, że przekraczanie granic między różnymi rolami jest częścią codzienności. Blake Ashforth, Glen Kreiner i Mel Fugate opisali, jak ludzie przechodzą od roli zawodowej do rodzinnej oraz dlaczego zatarcie tych granic bywa kłopotliwe [18]. Współczesna technologia sprawia, że pracę można zabrać niemal wszędzie; czasem wystarczy jedno powiadomienie.
W przypadku szabatu granica ma dodatkowe znaczenie religijne. Czwarte przykazanie wyznacza konkretny dzień poświęcony Bogu. Dlatego właściwe przygotowanie obejmuje nie tylko zakupy i porządek w domu, lecz także uprzedzenie współpracowników, omówienie dyżurów, planowanie pracy oraz rozsądne rozłożenie obowiązków na wcześniejsze dni.
Granice nie powstają wyłącznie w chwili, gdy trzeba komuś odmówić. Buduje się je przez sposób planowania całego tygodnia. Kto pozostawia wszystko na ostatnie godziny, często sam sprawia, że odpoczynek zaczyna kojarzyć mu się z nieznośną presją. Kto przygotowuje się wcześniej, zwiększa szansę na przeżywanie świętego dnia z wdzięcznością.
Kiedy obowiązek staje się częścią naszej tożsamości
Niektórzy ludzie odpowiadają na pytanie „Kim jesteś?” niemal wyłącznie opisem własnej pracy. Zawód, osiągnięcia, odpowiedzialność i dyspozycyjność mogą dawać uzasadnione poczucie sensu. Trudność pojawia się wówczas, gdy każda chwila bez pracy wydaje się zagrożeniem dla własnej wartości.
Badania Gabrieli Tonietto i współpracowników wskazały, że osoby postrzegające wypoczynek jako stratę czasu czerpią z niego mniej przyjemności [2]. Wynik ten nie oznacza, że odpoczynek musi być zawsze łatwy ani że każda pracowita osoba cierpi z powodu takiego przekonania. Pozwala jednak zrozumieć, dlaczego ktoś może odczuwać niepokój nawet podczas dobrze zasłużonej przerwy.
Szabat stawia pytanie o to, na czym opieramy własne poczucie wartości. Czy potrafię być obecny wobec Boga i bliskich, gdy przez kilka godzin nie mam czego wykazać w rubryce „wykonane”? Czy umiem uznać, że moje życie ma znaczenie również wtedy, gdy nie przynoszę kolejnego wymiernego rezultatu?
„Usztywnili swój kark”: opór wobec pouczenia
W opowiadaniu Jeremiasza szczególnie przejmujący jest werset 23. Prorok mówi, że ludzie nie słuchali i odmawiali przyjęcia pouczenia. Użyty obraz usztywnionego karku wskazuje na świadome trwanie przy dotychczasowym postępowaniu. Nie znamy wszystkich indywidualnych motywów mieszkańców miasta. Tekst ukazuje jednak ich odpowiedzialność za odpowiedź na Boże wezwanie.
Także dzisiaj istnieje różnica między rzeczywistą przeszkodą a nawykiem usprawiedliwiania każdego odstępstwa. Człowiek może uczciwie zmagać się z pracą zmianową, długami czy chorobą członka rodziny. Może też używać tych samych słów, aby odsunąć decyzję, której jeszcze nie chce podjąć. Z zewnątrz oba przypadki bywają podobne; rozpoznanie własnych motywów jest zadaniem sumienia.
Dlatego rozmowa o szabacie wymaga szacunku dla realnych trudności, pomocy w szukaniu rozwiązań i cierpliwości wobec ludzi podejmujących kosztowne decyzje. Przypominanie Bożego przykazania zyskuje wiarygodność wtedy, gdy towarzyszy mu troska o człowieka.
Granica odpoczynku i granica miłosierdzia
Szabat w nauczaniu Jezusa jest związany z dobrem człowieka. Ewangelie przedstawiają uzdrowienia dokonywane w tym dniu i wskazują, że czynienie dobra pozostaje właściwe (Mar. 2:27; Mat. 12:12). Dlatego z Jeremiaszowego zakazu noszenia ciężarów nie wolno budować zasady obojętności wobec potrzebujących. Rzeczywisty sens sytuacji należy odczytywać w świetle całego Pisma.
Podobnie nie można utożsamiać współczesnego zmęczenia psychicznego z przewinieniem opisanym przez proroka. W Jeremiasza 17 chodzi o postępowanie mieszkańców Judy wobec znanego im przykazania. Dzisiejsza trudność z odłączeniem się od pracy może zależeć od warunków zatrudnienia, poziomu stresu i rodzinnych obciążeń. Analogia pomaga stawiać pytania; nie daje prawa do osądzania czyjejś wiary.
Przykazanie ma jednak poważną treść. Szabat pojawia się w Dekalogu jako dzień poświęcony Bogu, a odpoczynek obejmuje również domowników, pracowników i przybysza (2 Mojż. 20:8-11; 5 Mojż. 5:12-15). Warto więc zastanowić się, czy nasz sposób organizowania życia pozwala tym osobom korzystać z odpoczynku, o którym mówi Pismo.
Jak odłożyć ciężary, zanim nadejdzie szabat?
Pomocny bywa prosty zwyczaj: jeszcze przed końcem tygodnia spisać sprawy niedokończone, przy każdej wskazać następny możliwy krok i określić czas powrotu. Takie uporządkowanie nie zapewni pełnego spokoju, może jednak zmniejszyć potrzebę wielokrotnego przypominania sobie o każdym obowiązku. Warto także uzgodnić z domownikami, które zajęcia można wykonać wcześniej, a które poczekają.
Trzeba też pozostawić miejsce na rzeczywistą regenerację. Sabine Sonnentag i Charlotte Fritz wyróżniły cztery istotne doświadczenia związane z odpoczynkiem: psychiczne odłączenie od pracy, odprężenie, rozwijanie umiejętności poza pracą i poczucie wpływu na własny czas [10]. Nie są to religijne definicje szabatu; pomagają jedynie lepiej rozumieć ludzkie potrzeby.
Szczególną wartość ma tutaj świadome skierowanie uwagi ku temu, co w zwyczajnych dniach bywa spychane na dalszy plan: wspólnej modlitwie, czytaniu Pisma, rozmowie, obecności przy bliskich i trosce o potrzebujących. Sam odpoczynek nie wypełnia całego sensu szabatu, lecz tworzy przestrzeń dla jego duchowego przeżywania.
Co pozostaje w naszych dłoniach, gdy zaczyna się szabat?
Gdy przychodzi szabat, które zadania rzeczywiście wymagają dalszej pracy, a które jedynie wracają w pamięci? Z czego mogę zrezygnować i co przygotować wcześniej, by czas poświęcony Bogu nie był podporządkowany każdemu nowemu obowiązkowi?
Przed bramami Jerozolimy prorok mówił o ciężarach, które należało odłożyć na czas szabatu. Obraz ten pozostaje wymowny: czas poświęcony Bogu wymaga decyzji, że nasze codzienne zajęcia nie będą rządzić każdą godziną życia. Taką decyzję podejmuje się zwykle wcześniej, zanim pojawi się kolejny pilny telefon i jeszcze jedna sprawa „na chwilę”.
Czy rzeczywiście wierzę, że mogę przerwać pracę? Czy stale powracam myślami do spraw, których nie potrafię pozostawić na później? Czy nie używam obowiązków jako usprawiedliwienia dla odkładania tego, co uznałem w Piśmie za Bożą wolę? A może moje trudności są tak poważne, że powinienem poprosić wspólnotę o konkretną pomoc w znalezieniu rozwiązania?
Są ciężary, które podejmujemy z miłości i odpowiedzialności. Są też takie, które utrzymujemy własnym przyzwyczajeniem do ciągłej gotowości. Po tym pytaniu o granice pracy trzeba zmierzyć się z kolejnym: ile jesteśmy gotowi zapłacić za odpoczynek?
Niektóre ciężary potrafimy odłożyć dopiero wtedy, gdy uznamy, że czas oddany Bogu ma pierwszeństwo przed kolejnym zadaniem.
