Człowiek, który wszystko zgromadził
Dlaczego pełne spichlerze nie dają spokojnego serca? Przypowieść Jezusa, psychologia bezpieczeństwa i pytanie o szabat.
Miał dobry rok. Ziemia wydała obfity plon, a dotychczasowe spichlerze okazały się za małe. Można wyobrazić sobie zadowolenie gospodarza: wysiłek przyniósł rezultat, gospodarstwo się rozwinęło, przyszłość wyglądała obiecująco. Trzeba było tylko znaleźć miejsce na zbiory.
Jezus przedstawia bogacza, którego ziemia przyniosła obfity plon (Łuk. 12:16-21). Jego plan ma pozornie prostą kolejność: większe spichlerze, większy zapas i dopiero potem odpoczynek. Przypowieść nie potępia uprawy ziemi ani gospodarności. Ujawnia za to pewność człowieka, który rozmawia z własną duszą tak, jakby miał do dyspozycji wszystkie przyszłe lata.
Wielu współczesnych ludzi odkłada spokojniejsze życie na określony warunek: spłatę zobowiązań, zakończenie budowy domu, rozwój przedsiębiorstwa lub zebranie odpowiednich oszczędności. Część tych celów jest rozsądna. Problem zaczyna się wtedy, gdy warunek odpoczynku stale się przesuwa i nigdy nie osiąga postaci „wystarczy”.
Bogacz, który rozmawiał wyłącznie ze sobą
Przypowieść wyrasta z rozmowy o dziedzictwie. Ktoś z tłumu prosi Jezusa, aby rozstrzygnął spór z bratem. Jezus odpowiada ostrzeżeniem przed chciwością, a następnie opowiada o bogatym właścicielu ziemi (Łuk. 12:13-16). Ten kontekst jest ważny. Przedmiotem nauczania jest stosunek do posiadania i pokusa uznania majątku za źródło życia.
Wypowiedź gospodarza jest niemal samą rozmową z sobą. Zastanawia się, gdzie pomieści własne plony, co zbuduje, co zgromadzi i jak długo będzie korzystał z zapasów. Z opowieści nie dowiadujemy się o jego rodzinie, pracownikach ani ludziach potrzebujących pomocy. Samo milczenie tekstu nie dowodzi, że był wobec nich okrutny. Pokazuje jednak, jak wąski stał się horyzont jego rozważań: całe dobro miało pozostać w zasięgu jego własnych planów.
Jezus nie piętnuje gospodarności ani samego faktu, że ziemia przyniosła plon. W centrum krytyki znajduje się postawa, w której człowiek gromadzi skarby wyłącznie dla siebie i zapomina o swojej zależności od Boga. Końcowa ocena przypowieści mówi o człowieku, który nie jest „w Bogu bogaty” (Łuk. 12:21, Biblia Warszawska).
„Odpocznij”: słowo wypowiedziane za wcześnie
Najbardziej przejmujący fragment tej opowieści to słowa, które bogacz zamierza skierować do własnej duszy: „odpocznij, jedz, pij, wesel się” (Łuk. 12:19, Biblia Warszawska). Pragnienie wypoczynku jest zrozumiałe. Każdy pracujący człowiek potrzebuje czasu, w którym nie musi już niczego udowadniać ani zdobywać.
Problem tkwi w konstrukcji planu. Spokój został uzależniony od przyszłej wielkości majątku. Najpierw jeszcze jedna inwestycja, jeszcze większe spichlerze, jeszcze więcej zapasów. Dopiero później życie będzie można uznać za wystarczająco bezpieczne. Taki sposób myślenia bywa pułapką, ponieważ wraz ze wzrostem możliwości rosną również oczekiwania. Granica „mam już dość” może oddalać się szybciej niż kolejne osiągnięcia.
W psychologii opisuje się związek między silnym nastawieniem na dobra materialne a obniżonym dobrostanem. Helga Dittmar i współpracownicy przeanalizowali 259 niezależnych prób badawczych. Ogólny obraz wskazywał, że materialistyczne priorytety wiążą się statystycznie z niższym dobrostanem, choć siła tych zależności była zróżnicowana. Wyniki te nie oznaczają, że oszczędzanie lub posiadanie majątku szkodzi człowiekowi. Dotyczą przede wszystkim sytuacji, w której pieniądze i rzeczy zajmują nadrzędne miejsce w systemie wartości.
Dlaczego trudno uznać, że mamy już wystarczająco dużo?
Poczucie bezpieczeństwa powstaje z wielu źródeł: stabilności dochodów, więzi z bliskimi, zdrowia, przewidywalności otoczenia, własnych umiejętności. Pieniądze mogą rozwiązać część realnych problemów i ograniczyć stres związany z niedostatkiem. Nie powinno się tego lekceważyć, zwłaszcza kiedy ktoś utrzymuje rodzinę i obawia się utraty pracy.
Z badań Anandi Mani i współpracowników wynika, że dotkliwe obawy finansowe mogą pochłaniać zasoby uwagi i utrudniać wykonywanie zadań poznawczych. Były to badania dotyczące ubóstwa, dlatego nie można ich bezpośrednio odnosić do bogacza z przypowieści. Pomagają jednak zrozumieć, dlaczego zagrożenie materialne tak mocno zajmuje ludzkie myśli.
Istnieje również drugi rodzaj niepokoju: potrzeba powiększania zabezpieczenia mimo posiadania dostatecznych środków. Człowiek może wówczas traktować każdą przerwę w pracy jako utraconą sposobność. Nie pyta już tylko, czego rzeczywiście potrzebuje. Zaczyna pytać, ile jeszcze mógłby zdobyć, gdyby nie przestawał pracować.
To ważne rozróżnienie. Dla jednego człowieka praca w sobotę oznacza konieczność utrzymania domu. Dla innego jest kolejnym krokiem w niekończącym się powiększaniu zysków. Ich sytuacje wymagają odmiennej wrażliwości. Nie znamy ich sumień ani pełnych okoliczności. Każdy może jednak zastanowić się, czy własne poczucie bezpieczeństwa ma jakąkolwiek granicę.
Pieniądze mogą przybywać, a czasu może ubywać
Współczesne społeczeństwo bardzo dokładnie mierzy dochody, ceny i wartość majątku. Znacznie trudniej mierzy się wartość niezaplanowanej rozmowy, wspólnego obiadu, chwili modlitwy albo spokojnego spaceru. Czas tych wydarzeń nie daje się odłożyć do spichlerza. To, co minęło, staje się historią.
Ashley Whillans i współpracownicy badali związek między przeznaczaniem pieniędzy na oszczędzanie czasu a dobrostanem. W badaniach prowadzonych w kilku krajach osoby korzystające z usług pozwalających ograniczyć codzienne obciążenia przeciętnie deklarowały większą satysfakcję z życia; eksperyment wskazał także na korzystniejszy nastrój po wydatku oszczędzającym czas niż po zakupie rzeczy. Nie oznacza to uniwersalnej recepty dla wszystkich. Przypomina natomiast, że czas jest dobrem o rzeczywistej wartości.
Bogacz z przypowieści chciał kiedyś zamienić zapasy na spokojne lata. Nie uwzględnił, że samych lat nie posiada. Z punktu widzenia biblijnego opowiadania jego największy błąd polegał na przypisaniu sobie władzy nad przyszłością, której żaden człowiek nie ma.
Szabat: granica pracowitości
Przypowieść o bogaczu nie jest wypowiedzią o obowiązywaniu szabatu. Jezus nie rozważa w niej kalendarza ani czwartego przykazania. Podstawową lekcją pozostaje ostrzeżenie przed chciwością i życiem zorganizowanym wyłącznie wokół własnych dóbr. Możemy jednak odnieść ją do szabatu, ponieważ dotyka napięcia między pracą, poczuciem bezpieczeństwa a zdolnością do zatrzymania.
W opisie stworzenia siódmy dzień zostaje pobłogosławiony i uświęcony (1 Mojż. 2:2-3). Czwarte przykazanie nakazuje zaprzestać zwyczajnej pracy w określonym dniu, przyznając odpoczynek także domownikom, zależnym pracownikom i przybyszowi (2 Mojż. 20:8-11). W powtórzeniu przykazania pojawia się ponadto pamięć o wyzwoleniu z niewoli (5 Mojż. 5:12-15). Jest to granica, której człowiek nie wyznacza według stanu własnego majątku.
Szabat przypomina, że nie wszystko musi być skończone, aby można było odpocząć. Ziemia może nadal wydawać plon, klienci mogą zgłaszać potrzeby, rachunki czekać na zapłatę. Uświęcenie siódmego dnia wymaga planowania, odpowiedzialności oraz niekiedy trudnych decyzji. Jednocześnie chroni człowieka przed przekonaniem, że każda następna godzina powinna przynosić wymierny zysk.
Ta praktyczna analogia nie zastępuje egzegezy. O trwałości czwartego przykazania należy rozstrzygać na podstawie całości świadectwa Pisma, w tym wymagających tekstów Nowego Testamentu. Przypowieść pomaga zbadać, jakie pragnienia i obawy mogą wpływać na sposób, w jaki te argumenty przyjmujemy.
Współczesny przykład jest bardzo prosty. Ktoś prowadzi zakład, w którym zamówień wystarcza na każdy dzień. Zamyka go w sobotę i widzi, że część zleceń przypadnie konkurencji. Czuje rzeczywistą stratę, choć ma środki potrzebne do życia. Właśnie wtedy przykazanie przestaje być jedynie poglądem religijnym. Domaga się decyzji o tym, jaką wartość mają pieniądze, a jaką czas oddany Bogu. Dla innej osoby, pracującej za skromne wynagrodzenie, podobna decyzja może oznaczać poważne zagrożenie utrzymania. Zrozumienie tej różnicy powinno prowadzić do pomocy, roztropnego planowania i solidarności we wspólnocie.
Czyj odpoczynek zależy od naszej pracy?
Warto zobaczyć jeszcze jeden wymiar tej historii. Bohater ma wielki plon i plan rozbudowy spichlerzy, ale myśli o korzystaniu z dostatku wyłącznie we własnej osobie. Biblia nie podaje, ilu ludzi pracowało przy zbiorach i budowie. Możemy jednak uczynić z tej sceny pytanie o społeczną stronę naszego bogactwa.
Każdy pracodawca, właściciel gospodarstwa czy przełożony podejmuje decyzje wpływające na czas innych. Czy mój odpoczynek opiera się na ich niekończącej się dyspozycyjności? Czy potrafię tak zorganizować obowiązki, aby nie przenosić własnych wymagań na człowieka, który również ma rodzinę i potrzebuje wytchnienia?
Czwarte przykazanie od początku przekracza granice prywatnej pobożności. Wskazuje na odpoczynek całej społeczności domowej. Z tego względu jego przestrzeganie dotyczy również sprawiedliwości, szacunku i odpowiedzialności. Człowiek, który chce odpoczywać przed Bogiem, powinien pamiętać o ludziach zależnych od jego decyzji.
Wymiar społeczny staje się szczególnie widoczny wtedy, gdy właściciel firmy uważa swój czas za cenny, a czas zatrudnionych za niewyczerpany. W podobnej sytuacji może znaleźć się każdy z nas jako klient. Nasza wygoda bywa uzależniona od czyjejś pracy w godzinach, które sami przeznaczyliśmy na odpoczynek. Czwarte przykazanie nie rozwiązuje automatycznie wszystkich współczesnych kwestii zawodowych; uczy jednak, by przy wyznaczaniu granic pamiętać także o odpoczynku innych.
Prawdziwy odpoczynek wymaga czegoś więcej niż wolnej soboty
Można mieć dzień wolny i nadal prowadzić interesy w myślach. Telefon pozostaje wyciszony, lecz uwagę zaprzątają zamówienia, zaległe zadania i możliwe straty. Badania Sabine Sonnentag i Charlotte Fritz pokazują, że w regeneracji znaczenie mają między innymi psychiczne oderwanie od pracy, odprężenie, możliwość samodzielnego kierowania czasem i doświadczenie rozwijających aktywności.
W szabat ważne jest zatem również to, co dzieje się w sercu i umyśle. Jeżeli człowiek bezustannie przelicza utracony zarobek, może formalnie zrezygnować z pracy, a wewnętrznie pozostać w swoich spichlerzach. Uczenie się odpoczynku wymaga czasem cierpliwości: uporządkowania obowiązków wcześniej, powstrzymania nawyku sprawdzania wiadomości, świadomego skupienia uwagi na Bogu i bliźnich.
Nie wszyscy mają taką samą łatwość odpoczywania. Osoby opiekujące się chorymi, samotni rodzice i ludzie wykonujący niezbędne obowiązki stają przed realnymi trudnościami. Dojrzała rozmowa o szabacie powinna uwzględniać te okoliczności i pomagać szukać rozwiązań, zamiast mnożyć oskarżenia.
„A to, co przygotowałeś, czyje będzie?”
Niespodziewane zakończenie przypowieści odbiera bogaczowi możliwość dalszego planowania. Zgromadzone dobra pozostają, ale on nie może już z nich korzystać. Pytanie o przyszłego właściciela majątku odsłania przemijalność tego, co wcześniej wydawało się jedynym trwałym zabezpieczeniem.
Zaraz po przypowieści Jezus wzywa uczniów, by nie ulegali nieustannej trosce o jedzenie i odzienie (Łuk. 12:22-34). Mówi o Bożej opiece, wartości człowieka i poszukiwaniu Królestwa Bożego. Ta nauka nie zwalnia z odpowiedzialności za dom i pracę. Ustawia jednak codzienną troskę we właściwych proporcjach.
Zamożny gospodarz chciał być gotowy na wiele lat. Jezus kieruje myśl ku gotowości na spotkanie z Bogiem. Dobrze prowadzony dom, rozsądne oszczędności, troska o przyszłość dzieci i uczciwa praca mogą być wyrazem odpowiedzialności. Żadne z tych dóbr nie powinno całkowicie wypełniać ludzkiego serca.
Możemy też spojrzeć na przypowieść z perspektywy wdzięczności. Rolnik otrzymał obfity plon, lecz jego monolog nie zawiera słowa dziękczynienia. Nie dowiadujemy się, czy kiedykolwiek dziękował za urodzaj; tekst pokazuje tylko, że w tej chwili interesuje go własne gromadzenie. Wdzięczność potrafi zmienić sposób oceny posiadania. Gdy człowiek widzi w dobrach powierzony mu dar, łatwiej dostrzega odpowiedzialność za ich wykorzystanie. Może dzielić się z potrzebującymi, chronić czas rodziny i przyjmować odpoczynek bez ciągłego przeliczania korzyści. Dla chrześcijanina szabat może stać się regularnym ćwiczeniem takiej pamięci: wszystko, co posiadam, podlega przemijaniu, a moja relacja ze Stwórcą nie jest towarem, który można kupić.
Pytanie do sumienia
Rozważając tę przypowieść, warto powstrzymać się przed łatwym osądzaniem bogatych lub pracowitych. Pragnienie zabezpieczenia rodziny może być uzasadnione. Zarówno człowiek zamożny, jak i żyjący skromnie może jednak uczynić z posiadania główny cel swojego życia. Każdy powinien zbadać własne motywy.
Kiedy mówię, że nie mogę zatrzymać pracy w siódmym dniu, co dokładnie mam na myśli? Czy chodzi o obowiązek, którego dziś nie potrafię zmienić, czy o kolejną sposobność powiększenia dochodów? Czy moje plany pozostawiają miejsce na Boże przykazania, odpoczynek bliskich i pomoc potrzebującym? Czy byłbym gotów ponownie ułożyć tydzień, gdybym uznał świadectwo Pisma o szabacie za wystarczająco przekonujące?
Zmiana priorytetów może potrzebować czasu i konkretnego planu. Zanim uznam kolejny zarobek za bezwzględnie konieczny, powinienem jednak uczciwie sprawdzić, czy jest on potrzebą, czy raczej wyrazem obawy przed utratą kontroli.
Bogacz przygotował spichlerze na przyszłe lata, lecz nie przygotował się na dzień, którego nie przewidział. Szabat przypomina, że czasu nie można zgromadzić na później, warto odpowiedzialnie przeżyć czas, który otrzymaliśmy.
Nawet jeśli majątek nie rządzi naszym życiem, miejsce to mogą zająć obowiązki podejmowane w dobrej wierze. Dlatego w kolejnym rozdziale wejdziemy do domu Marty.
