Gdy święty dzień przestaje cieszyć
Dlaczego to, co Bóg nazywa rozkoszą, człowiek może odczuwać jako ciężar? Izajasza 58:13-14 i psychologia religijnego obowiązku
Piątkowe popołudnie jest pełne niedokończonych spraw. W mieszkaniu ktoś szykuje posiłek, ktoś kończy pracę, jeszcze ktoś próbuje znaleźć chwilę spokoju. Wraz ze zbliżającym się szabatem może pojawić się radość, ale i napięcie: czy wszystko jest już przygotowane, czy spełniliśmy oczekiwania innych, czy wolno nam wreszcie odetchnąć?
To doświadczenie zasługuje na uważne rozważenie. Można uznawać świętość siódmego dnia, a jednak przeżywać go bez radości. Można także odrzucać obowiązek jego zachowywania, ponieważ słowo „przykazanie” budzi obawę przed utratą swobody. Obie sytuacje prowadzą do pytania: jak człowiek rozumie Boży dar, gdy ten dar stawia mu wymagania?
Prorok mówi o rozkoszy pośród niesprawiedliwości
W Izajasza 58:13 Bóg wzywa, by uznać szabat za „rozkosz”, a swój święty dzień za godny czci. Następny werset kieruje uwagę ku radości w samym Panu. Warto jednak przeczytać cały rozdział. Zaczyna się on ostrą krytyką religijnego postu. Ludzie poszukują Boga, a równocześnie wykorzystują pracowników, kłócą się i zaniedbują potrzebujących (Izaj. 58:1-7).
Prorok nie przeciwstawia troski o człowieka szacunkowi wobec świętego czasu. Pokazuje, że obie sprawy należą do jednego życia przed Bogiem. Ten, kto powstrzymuje się od zwykłych zajęć, ma również uwolnić bliźniego od krzywdzącego ciężaru, podzielić się chlebem i dostrzec jego potrzeby. Radość szabatu zostaje więc osadzona w postawie sprawiedliwości, wdzięczności i zaufania.
Ważne są także słowa o zajmowaniu się własnymi sprawami. Hebrajskie wyrażenia z Izaj. 58:13 odnoszą się do prywatnych dążeń, zwykłych działań i interesów; zakres niektórych sformułowań pozostaje przedmiotem dyskusji przekładowej. Tekst nie daje podstaw do prostego zakazu każdej przyjemności ani do mnożenia dowolnych ograniczeń. Wzywa do świadomego wyróżnienia dnia poświęconego Bogu [29].
Kiedy odpoczynek wydaje się stratą czasu
Jednym ze źródeł oporu może być przekonanie, że wartościowy dzień musi przynieść widoczny wynik. Przyzwyczajamy się mierzyć czas wykonanymi zadaniami, zarobkiem, porządkiem w domu i liczbą załatwionych spraw. Odpoczynek bywa w takim układzie nagrodą, na którą trzeba wcześniej zapracować.
Gabriela Tonietto i współpracownicy wykazali w czterech badaniach z udziałem łącznie 1310 osób, że postrzeganie wypoczynku jako marnowania czasu wiąże się z mniejszą przyjemnością z podejmowanych zajęć wolnoczasowych. Szczególnie wyraźnie dotyczyło to aktywności wykonywanych po prostu dla nich samych [2].
W świetle tych wyników łatwiej zrozumieć człowieka, który podczas szabatu wciąż myśli o zaległej pracy. Jego ciało może siedzieć przy rodzinnym stole, lecz uwaga pozostaje przy warsztacie, komputerze lub rachunkach. Takiej osobie sam nakaz zatrzymania nie wystarczy, by natychmiast poczuła spokój. Zmiany wymaga także przekonanie o tym, czym jest dobrze przeżyty dzień.
Badania nad regeneracją po pracy potwierdzają znaczenie psychicznego oderwania się od obowiązków oraz odprężenia. Duża analiza zbiorcza obejmująca 316 niezależnych prób i ponad 99 tysięcy uczestników wykazała związki takich doświadczeń z dobrostanem i mniejszym wyczerpaniem [3]. Psychologia pomaga zrozumieć wartość odpoczynku; o świętości siódmego dnia wypowiada się Pismo.
Przykazanie przeżywane z przekonania lub pod presją
Dwie osoby mogą wykonywać te same czynności: w piątek kończą obowiązki, w sobotę nie podejmują zwykłej pracy, idą na nabożeństwo i spędzają czas z rodziną. Jedna przeżywa ten dzień z wdzięcznością, druga z napięciem. Zewnętrzny obraz jest podobny, lecz motywy i doświadczenia mogą być odmienne.
Richard Ryan, Scott Rigby i Kristi King badali różne sposoby przyswajania religijnych przekonań. Odróżniali motywację opartą na lęku, poczuciu winy lub potrzebie aprobaty od osobistego uznania wartości danej praktyki. W czterech próbach chrześcijańskich wykazali, że te sposoby wiążą się z odmiennymi wynikami psychologicznymi [30].
Nowsze badanie podłużne Karima Kerashy i współpracowników, obejmujące 2056 młodych dorosłych, wykazało, że motywacje oparte na presji wiązały się niekorzystnie z późniejszą oceną sensu życia, podczas gdy osobiste utożsamienie się z wartościami praktyk religijnych miało z nim związki korzystniejsze [31]. Wyniki te nie są testem biblijnego znaczenia szabatu. Pomagają jednak postawić ważne pytanie duszpasterskie: co człowiek naprawdę rozumie i przyjmuje, gdy zachowuje przykazanie?
Gdy cały sens szabatu sprowadza się do obawy: „co powiedzą inni?”, dzień może stać się uciążliwy. Gdy wierzący poznaje jego biblijne uzasadnienie i świadomie uznaje autorytet Boga, posłuszeństwo może nabierać innej jakości. Radości nie da się wymusić nakazem, lecz można dojrzewać do niej przez poznanie, zaufanie i praktykę.
Ciężar ludzkich dodatków
Przykazanie o szabacie ma własną treść. Z czasem wspólnoty religijne mogą jednak otaczać je licznymi zwyczajami, oczekiwaniami i ocenami. Nie każda przyjęta praktyka jest szkodliwa; część pomaga rodzinom i zborom uporządkować święty czas. Trudność pojawia się wtedy, gdy zwyczaj otrzymuje rangę Bożego nakazu, a człowiek zaczyna odczuwać stałą kontrolę zamiast odpowiedzialnej wolności sumienia.
W Ewangeliach Jezus przypomina, że szabat został ustanowiony dla człowieka (Mar. 2:27), i wskazuje, że w tym dniu wolno czynić dobro (Mat. 12:12). Te słowa nie dowodzą uchylenia dnia siódmego. Kierują uwagę ku jego właściwemu przeżywaniu. Uświęcenie czasu nie wymaga obojętności wobec cierpiących ani nieustannego sprawdzania, czy bliźni spełnił wszystkie nasze oczekiwania.
Wiele szkody może wyrządzić wychowanie, w którym dziecko zapamiętuje głównie zdenerwowanie rodziców, długą listę zakazów i atmosferę oczekiwania na koniec szabatu. Warto wtedy uczciwie zbadać, jaki obraz Boga przekazujemy. Wierność czwartemu przykazaniu powinna iść w parze z cierpliwością, dobrym przykładem i rozmową o jego sensie.
Czy trzeba być radosnym przez cały szabat?
Słowo „rozkosz” może zostać niewłaściwie odczytane jako obowiązek nieustannie dobrego nastroju. Tymczasem człowiek przychodzi do świętego dnia ze swoimi zmartwieniami. Ktoś opiekuje się chorym, ktoś przeżywa żałobę, ktoś inny obawia się utraty pracy. W takich sytuacjach brak pogodnego usposobienia nie musi świadczyć o braku wiary.
Izajasz mówi o uznaniu wartości szabatu i o relacji z Bogiem. To głębsze niż przelotna emocja. Można szanować ten dzień, a jednocześnie odczuwać smutek. Można zwrócić się do Boga z niepokojem i prosić o pomoc. Odpoczynek bywa też okazją do dostrzeżenia problemów zagłuszanych dotychczas przez pośpiech.
Radość religijna dojrzewa niekiedy powoli. Nikt nie powinien jej mierzyć po liczbie uśmiechów, długości nabożeństwa albo porównywaniu rodzinnych zwyczajów. Wspólnota może stworzyć warunki sprzyjające odpoczynkowi i spotkaniu z Bogiem; przeżywanie świętego dnia pozostaje osobistą drogą człowieka.
Radość, która obejmuje również innych
Izajasza 58 wiąże świętowanie z uwolnieniem człowieka od ciężaru i z pomocą potrzebującym. Ten sam kierunek znajdziemy w czwartym przykazaniu: odpoczynek należy się także domownikom, sługom, przybyszom i zwierzętom (2 Mojż. 20:10; 5 Mojż. 5:14). Biblijne święcenie szabatu stawia więc pytanie o granice wymagań, jakie nakładamy na innych.
Bywa, że ktoś pragnie własnego spokojnego dnia, a zarazem oczekuje nieustannej gotowości żony, męża, dzieci czy pracowników. Wówczas spokój jednej osoby opiera się na wysiłku drugiej. Prorockie wezwanie do sprawiedliwości nie pozwala uznać takiego rozwiązania za wzór świętowania.
Człowiek może uczynić szabat piękniejszym, gdy wcześniej pomoże przygotować posiłek, ograniczy zbędne wymagania, odwiedzi samotnego, wysłucha bliskiego albo zatroszczy się o chorego. Częścią radości świętego dnia jest świadomość, że także ktoś obok nas otrzymał przestrzeń do odpoczynku.
Jak odzyskać sens świętego dnia?
Pierwszym krokiem jest powrót do tekstu biblijnego. Warto spokojnie przeczytać Izajasza 58 w całości, następnie 1 Mojżeszową 2:2-3, czwarte przykazanie oraz wypowiedzi Jezusa o szabacie. Pytajmy, co rzeczywiście nakazuje Bóg, jakiemu dobru służy to przykazanie i które ograniczenia wynikają z naszych przyzwyczajeń lub lokalnych zwyczajów.
Drugim krokiem jest przygotowanie tygodnia. Gdy sprawy możliwe do wykonania wcześniej odkładamy na ostatnią chwilę, sami zwiększamy napięcie. Rozsądny plan piątku, podział obowiązków i ograniczenie zbędnych zajęć mogą pomóc wejść w szabat spokojniej. Nie każdy ma takie same możliwości zawodowe i rodzinne; w trudnych sytuacjach potrzebne są roztropność i konkretna pomoc wspólnoty.
Trzecim krokiem jest odzyskanie pozytywnego sensu czasu. Czytanie Pisma, modlitwa, rozmowa, wspólny posiłek, spacer, odwiedziny i czynienie dobra mogą przypominać, czemu służy wyróżnienie siódmego dnia. Tych propozycji nie należy zamieniać w kolejny obowiązkowy rozkład zajęć. Szabat potrzebuje miejsca także na prostą obecność i odpoczynek.
Najważniejsza pozostaje postawa serca. Kto poznaje wartość przykazania, może stopniowo przestać myśleć wyłącznie o kosztach zmiany i zacząć dostrzegać dobro, do którego wzywa Bóg. Tego procesu nie przyspieszy zawstydzanie. Pomaga w nim prawda przedstawiona z cierpliwością i szacunkiem.
Pytanie, które pozostaje przed człowiekiem
Izajasz 58 wyrasta ze sporu o religijność oddzieloną od sprawiedliwości. W tym kontekście wezwanie, by nazywać szabat rozkoszą, nabiera szczególnej wymowy: dzień poświęcony Bogu powinien iść w parze z postępowaniem, które przynosi ulgę innym. Pytania o znaczenie szabatu w Nowym Przymierzu wymagają dalszej egzegezy.
Prorok nazywa szabat świętym dniem Boga i łączy jego poszanowanie z rozkoszowaniem się Panem. Zamiast mierzyć świętość dniem pełnym narzuconych innym wymagań, warto szukać takiej praktyki, która kieruje serce ku Bogu i przynosi dobro bliźnim.
Radość świętego dnia odzyskujemy, gdy widzimy w nim Bożą dobroć i miejsce dla drugiego człowieka. To prowadzi nas do kolejnej kwestii: jak w praktyce łączymy świętość szabatu z miłosierdziem?
