Menu
☰ Spis treści
ROZDZIAŁ 07 · CZĘŚĆ II

Niewolnik, który odzyskał swój czas

CYKL: SZABAT I LUDZKIE SERCE • ARTYKUŁ 8

Dlaczego człowiek, któremu nikt już nie rozkazuje pracować, czasami żyje tak, jakby nadal nie miał prawa odpocząć?

Wyobraźmy sobie człowieka, który przez całe życie rozpoczynał dzień na cudze polecenie. Wstawał, kiedy kazano mu wstać. Kończył pracę, kiedy pozwolono mu odejść. Jego ręce należały do niego, lecz czas był w dyspozycji kogoś innego. Pewnego dnia odzyskuje wolność. Nikt nie pilnuje już jego godzin. Mimo to budzi się ze starym niepokojem: powinienem coś robić, bo inaczej stracę to, co mam.

To obraz literacki, nie opis konkretnej postaci biblijnej. Pomaga jednak wejść w sens jednego z najbardziej poruszających uzasadnień czwartego przykazania. W 5 Mojż. 5:12-15 Bóg przypomina Izraelitom o niewoli egipskiej właśnie wtedy, gdy nakazuje święcić siódmy dzień tygodnia. Z odzyskaną wolnością wiąże obowiązek zapewnienia odpoczynku także ludziom, którzy zależą od innych.

Pamięć o niewoli zmienia sens przykazania

W 5 Mojż. 5:12-15 odpoczynek obejmuje sługę, służącą i przybysza, a uzasadnieniem jest wyzwolenie Izraela z Egiptu. W tym ujęciu szabat ma wymiar społeczny: ten, kto otrzymał wolność, odpowiada również za możliwość odpoczynku ludzi, na których pracę ma wpływ.

W 2 Mojż. 20:8-11 uzasadnieniem szabatu jest stworzenie: Bóg pobłogosławił i poświęcił siódmy dzień. W 5 Mojż. 5:12-15 Mojżesz przywołuje inne doświadczenie: Izrael był ludem niewolników, a Pan wyprowadził go z Egiptu. Te dwa uzasadnienia ukazują odmienne strony tego samego przykazania. Jedno prowadzi do początku świata, drugie do doświadczenia wyzwolenia.

W drugiej wersji Dekalogu niezwykle istotne jest wyliczenie tych, którzy mają odpoczywać: dzieci, słudzy, przybysze i zwierzęta. Werset 14 kończy się słowami: „aby odpoczął twój sługa i twoja służebnica tak jak ty”. Zaraz potem przychodzi wezwanie do pamięci o egipskiej niewoli (w. 15). Odpoczynek ma więc wymiar wspólnotowy. Ten, kto sam zaznał ucisku, nie powinien organizować życia tak, aby cała korzyść z wolności przypadła wyłącznie jemu.

Nie należy ukrywać historycznego ograniczenia tekstu: przykazanie funkcjonowało w społeczeństwie, w którym istniały zależności poddańcze i niewolnicze. Sam nakaz odpoczynku nie likwidował tych instytucji. Nakładał jednak na człowieka mającego władzę nad cudzą pracą konkretną granicę. Siódmego dnia cudzy czas również podlegał ochronie.

Gdy praca staje się sposobem mierzenia własnej wartości

Dzisiaj człowiek może mieć swobodę wyboru zatrudnienia, planowania urlopu i organizowania życia, a jednak pozostawać wewnętrznie podporządkowany pracy. Nie chodzi o utożsamianie współczesnego zatrudnienia z niewolnictwem egipskim. Chodzi o pewien mechanizm: poczucie wartości bywa tak mocno związane z użytecznością, że chwila bezczynności wywołuje niepokój.

Ktoś wraca z pracy i od razu sięga po telefon, by sprawdzić kolejne wiadomości. Ktoś inny w sobotę planuje tylko jedną pilną sprawę, która szybko zamienia się w pół dnia obowiązków. Jeszcze inny czuje wyrzuty sumienia, gdy rodzina odpoczywa, ponieważ w jego przekonaniu odpowiedzialny człowiek zawsze znajduje sobie zajęcie.

Psychologia pracy odróżnia samo przebywanie poza miejscem zatrudnienia od rzeczywistego odłączenia uwagi od spraw zawodowych. Sabine Sonnentag i Charlotte Fritz opisały cztery istotne doświadczenia sprzyjające regeneracji: oderwanie psychiczne od pracy, odprężenie, rozwijanie innych umiejętności oraz możliwość decydowania o własnym czasie [10]. Można zatem zakończyć zmianę, nadal myślami pozostając przy stanowisku pracy.

Wielka analiza wyników 316 niezależnych prób badawczych, obejmujących ponad 99 tysięcy uczestników, wskazuje związek doświadczeń regeneracyjnych z dobrostanem i mniejszym wyczerpaniem. Wyniki mają jednak różną siłę zależnie od rodzaju badania i nie stanowią dowodu, że każde zatrzymanie przyniesie taki sam skutek [3].

Dlaczego wolny czas potrafi niepokoić?

Ciągła aktywność porządkuje życie. Podpowiada, co zrobić teraz i czym zająć się później. Kiedy praca ustaje, pozostaje przestrzeń, w której trudniej ukryć zmęczenie, napięcie w rodzinie, samotność czy pytania o kierunek własnego życia. Cisza może przynieść ulgę, a czasem wydobyć sprawy, które dotąd zagłuszaliśmy obowiązkami.

Nie każdy niepokój związany z odpoczynkiem wynika z ucieczki przed własnym sumieniem. Czasem jego źródłem jest realna niepewność zatrudnienia, dług, odpowiedzialność za bliskich albo brak wsparcia. Łatwo moralizować komuś, kto nie wie, czy otrzyma następną wypłatę. Trudniej wejść w jego sytuację i pomóc mu znaleźć rozsądną drogę.

Właśnie dlatego wartość szabatu ujawnia się również w wymiarze społecznym. Biblijny nakaz nie kieruje całej odpowiedzialności wyłącznie na człowieka najbardziej obciążonego pracą. Wzywa także tego, kto może planować pracę innych, ustalać terminy i wydawać polecenia. Prawo do odpoczynku potrzebuje czasem ochrony ze strony silniejszego.

Przyzwyczajenie do ciągłej dyspozycyjności

Czasami najtrudniejsze do zmiany bywają obowiązki, których nikt już od nas nie wymaga. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy przez lata żyliśmy pod presją natychmiastowej odpowiedzi. Dzwoni telefon, odbieramy. Przychodzi prośba, rezygnujemy z własnych planów. Pojawia się możliwość dodatkowej pracy, uważamy, że trzeba ją wykorzystać. Człowiek może stopniowo stracić umiejętność rozpoznawania granicy między rzeczywistą koniecznością a samym przyzwyczajeniem do pozostawania w gotowości.

Przegląd 159 badań empirycznych, opracowany przez Anastasię Agolli i Briana Holtza, wskazuje, że oderwaniu psychicznemu od pracy sprzyjają także warunki organizacyjne i wyraźne granice między zadaniami zawodowymi a czasem osobistym [23]. To istotne, ponieważ przeciążenia nie zawsze da się rozwiązać wyłącznie własną silną wolą. Kiedy pracodawca stale oczekuje dostępności, rodzina nie potrafi rozdzielić obowiązków, a urządzenia przypominają o każdej wiadomości, odpoczynek wymaga ustaleń, w których uczestniczą inni.

Dobrze przygotowany szabat może uczyć świadomego stawiania takich granic. Wymaga wcześniejszego uporządkowania części spraw, uprzedzenia bliskich, czasem spokojnej rozmowy z przełożonym. Przynosi również okazję do sprawdzenia, jak reagujemy na własną niedostępność. Czy można nie odpowiedzieć od razu? Czy można zostawić zadanie do następnego dnia? Czy naprawdę każda prośba musi stać się obowiązkiem?

Odzyskać czas, którego nie trzeba sprzedawać

Badania nad poczuciem niedostatku czasu pokazują, że nieustanne zabieganie może osłabiać zadowolenie z życia. Ashley Whillans i współpracownicy wykazali w badaniach przekrojowych oraz eksperymencie, że przeznaczanie części pieniędzy na oszczędzanie czasu wiązało się z wyższym poziomem dobrostanu [9]. Nie wynika stąd, że każdy ma środki na podobne rozwiązania. Wynik przypomina jednak o czymś podstawowym: dodatkowe dobra nie zawsze rekompensują utratę czasu.

Szabat stawia jeszcze odważniejsze pytanie. Czy istnieje czas, którego człowiek świadomie nie oddaje pracy, zakupom i produkcji kolejnych dóbr, ponieważ uznaje jego szczególne przeznaczenie? W biblijnym przekazie siódmy dzień otrzymuje takie miejsce z woli Stwórcy. Ma służyć oddaniu czci Bogu, odpoczynkowi i trosce o ludzi, którzy współtworzą nasze codzienne życie.

Ten punkt widzenia może być wymagający. Dla przedsiębiorcy oznacza przeorganizowanie pracy. Dla pracownika zmianowego może wiązać się z trudną rozmową z przełożonym. Dla rodziny bywa początkiem nowego rytmu przygotowań. Trudności należy rozwiązywać konkretnie, bez lekceważenia odpowiedzialności materialnej i bez prostych osądów wobec tych, którzy znajdują się w sytuacji przymusu.

„Tak jak ty”: miara naszej wolności

Najbardziej wymagające słowa 5 Mojż. 5:14 mogą nie dotyczyć nawet własnego odpoczynku. Nakaz mówiący o słudze i służebnicy „tak jak ty” wprowadza prostą miarę odpowiedzialności: czy sposób, w jaki organizuję swój dzień święty, pozwala odpocząć innym?

Można zamknąć własny warsztat, a jednocześnie przyzwyczaić się do tego, że ktoś zawsze będzie do dyspozycji. Można cieszyć się wolnym czasem, wymagając od domowników niekończących się przygotowań. Można traktować swoje potrzeby jako pilne, a cudze zmęczenie jako mniej ważne. Wtedy szabat może zostać ograniczony do prywatnego przywileju.

Biblijne przykazanie wyznacza szerszą perspektywę. Wzywa do takiego gospodarowania czasem, które uwzględnia również rodzinę, pracowników, osoby zależne oraz przybysza. Jezus potwierdza troskę o dobro człowieka, gdy mówi, że szabat został ustanowiony dla człowieka (Mar. 2:27). Wierność przykazaniu powinna znajdować wyraz w odpowiedzialności, życzliwości i gotowości do czynienia dobra.

Wolność wymaga też troski o ograniczenia innych

Szczególną próbą jest sytuacja człowieka, który sam może odpocząć, lecz dysponuje pracą innych. Właściciel firmy, kierownik zespołu, rodzic czy organizator wydarzenia zawsze w pewnej mierze wpływa na cudzy rozkład dnia. Pytanie o szabat dotyczy więc także sposobu wydawania poleceń: czy planując własny odpoczynek, nie obciążam niepostrzeżenie innych?

Warto tu zachować rozsądek. Życie wymaga niekiedy pilnej pomocy, a troska o chorego albo człowieka w potrzebie nie da się zamknąć w terminarzu. Boża zasada odpoczynku nie powinna służyć jako wymówka wobec czyjegoś cierpienia. W Ewangeliach Jezus wielokrotnie łączy szabat z czynieniem dobra. Tym bardziej nie sposób uznać cudzej pracy za obojętną, gdy jej konieczność wynika wyłącznie z naszych wygód lub z braku wcześniejszego przygotowania.

W praktyce może to oznaczać rozsądne planowanie zakupów, ograniczenie zlecania spraw, które można wykonać wcześniej, i zaplanowanie wspólnego czasu tak, aby wszyscy domownicy mogli odetchnąć. To drobne decyzje, lecz właśnie one ujawniają, czy święcenie dnia obejmuje także miłość bliźniego.

Stworzenie i wyzwolenie: dwa uzasadnienia szabatu

Kiedy spojrzymy łącznie na obie wersje Dekalogu, otrzymamy obraz niezwykle spójny. Siódmy dzień jest wyróżniony z racji stworzenia, a jego zachowywanie przypomina ludowi doświadczenie wyzwolenia. Te dwa świadectwa wzajemnie się dopełniają. Szabat zwraca uwagę ku Bogu jako Stwórcy i Wyzwolicielowi oraz ku człowiekowi, którego życie ma wartość większą niż liczba przepracowanych godzin.

Pamięć o wyjściu z Egiptu ukazuje dobro, jakiemu miało służyć przykazanie w życiu Izraela. Wraz z uzasadnieniem stworzeniem w 2 Mojż. 20 tworzy bogatszy obraz szabatu. Wniosek o jego obowiązywaniu w Nowym Przymierzu wymaga osobnej argumentacji, ale moralne pytanie tekstu pozostaje czytelne: czyj odpoczynek zależy dziś ode mnie?

Pytanie, które zostaje po zakończeniu pracy

Człowiek może otrzymać wolny czas i natychmiast wypełnić go nowymi obowiązkami. Może również pragnąć szabatu, a mimo to bać się zmian, których wymagałoby jego zachowywanie. Nie zawsze stoi za tym brak wiary. Czasem potrzebne są konkretne decyzje, wsparcie bliskich i cierpliwe porządkowanie spraw, których przez lata nikt nie kwestionował.

Gdy jednak badamy Pismo, warto pytać również o własne motywy. Czy nadal utożsamiam wartość życia z ilością wykonanej pracy? Czy potrafię przyjąć Boże granice dla mojego czasu? Czy traktuję cudze zmęczenie z taką samą powagą jak własne? Czy moje argumenty dotyczące szabatu wynikają z uważnego czytania Biblii, czy częściowo z lęku przed zmianą?

Pytanie do sumienia: Czy moja organizacja pracy pozwala odpoczywać również innym? Czy potrafię przyznać, że czas osoby zależnej ode mnie ma taką samą godność jak mój własny? Jakie konkretne obowiązki powinienem w tym tygodniu inaczej rozdzielić?

Wolność odzyskana przez jednego człowieka powinna służyć również bliźnim. Kolejna historia pokaże jednak, że przerwa w handlu może zostać zachowana zewnętrznie, podczas gdy serce wyczekuje okazji do skrzywdzenia innych.