Kiedy dobro człowieka staje się problemem
„A czy tej córki Abrahama […] nie należało rozwiązać od tych pęt w dniu sabatu?”: Łuk. 13:16, Biblia Warszawska (cytat z zaznaczonym pominięciem).
W synagodze wydarzyło się coś, co powinno wywołać powszechną radość. Kobieta, od osiemnastu lat pochylona i niezdolna do wyprostowania się, odzyskała sprawność. W obecności zgromadzonych zaczęła wielbić Boga. Wtedy odezwał się przełożony synagogi. Jego oburzenie dotyczyło tego, że uzdrowienie nastąpiło w szabat (Łuk. 13:10-17).
Uzdrowienie kobiety po osiemnastu latach cierpienia powinno prowadzić uwagę ku odzyskanej godności. Łukasz zestawia jednak jej uwielbienie Boga z oburzeniem przełożonego synagogi. Spór nie dotyczy tego, czy uzdrowienie nastąpiło, lecz tego, czy w szabat należało uczynić tak wielkie dobro.
Ten rozdział skupia się przede wszystkim na kobiecie i społecznej odpowiedzi na jej uzdrowienie. Pytamy, dlaczego ludzkie cierpienie bywa tak łatwo podporządkowane utrwalonym procedurom. W następnym ewangelicznym wydarzeniu na pierwszy plan wysunie się inna kwestia: moralna odpowiedzialność tych, którzy milczą wobec postawionego im pytania.
Kobieta, której historię można było przeoczyć
Łukasz zapisuje niewiele szczegółów o kobiecie. Nie podaje jej imienia, zawodu ani sytuacji rodzinnej. Wiemy, że od osiemnastu lat cierpiała na dolegliwość, wskutek której nie mogła się wyprostować. Była obecna w synagodze podczas nauczania Jezusa. Ewangelista nie wspomina, aby prosiła Go o uzdrowienie. Inicjatywa wyszła od Jezusa: dostrzegł ją, przywołał, przemówił i położył na nią ręce (Łuk. 13:11-13).
W tej kolejności wydarzeń kryje się ważna myśl. Jezus zauważa osobę, której cierpienie mogło stać się dla otoczenia czymś zwyczajnym. Osiemnaście lat to wystarczająco długo, by ludzie przywykli do czyjejś obecności i równocześnie przestali dostrzegać ciężar jej codzienności. Nie wiemy, jak reagowali na nią mieszkańcy, dlatego nie należy dopisywać do historii ich obojętności. Ewangelia pozwala jednak zobaczyć, że Jezus poświęcił jej uwagę bez zwłoki.
Po uzdrowieniu kobieta wyprostowała się i wielbiła Boga. Jej odpowiedź ukierunkowuje uwagę czytelnika na dobro, które się dokonało. Dopiero później pojawia się reakcja przełożonego synagogi.
Sześć dni wystarczy: czyli kiedy porządek staje się ważniejszy od potrzeby
Przełożony nie zaprzecza temu, że kobieta została uzdrowiona. Zwraca się do zgromadzonych i przypomina, że do pracy przeznaczono sześć dni. Właśnie w te dni, jego zdaniem, należało przychodzić po uzdrowienie. Sama obecność potrzeby nie była sporna; zastrzeżenie dotyczyło terminu jej zaspokojenia (Łuk. 13:14).
Można w tym rozpoznać trudność spotykaną także dzisiaj. Wspólnoty potrzebują reguł, ponieważ pomagają zachować porządek i przewidywalność. Jednak reguły są stosowane przez ludzi, a każda konkretna sytuacja może odsłonić napięcie między utrwalonym sposobem postępowania a rzeczywistą potrzebą drugiej osoby. Niekiedy pierwszą reakcją staje się obrona znanego schematu.
Nie mamy podstaw, by określać przełożonego jako człowieka całkowicie pozbawionego współczucia. Tekst relacjonuje jego oburzenie i publiczną wypowiedź, a Jezus ocenia przedstawione rozumowanie. Pozostaje jednak zasadnicza trudność: wobec uzdrowienia kobiety przełożony podkreślił ograniczenie, zamiast przyłączyć się do jej radości.
Dlaczego tak trudno zmienić raz przyjętą interpretację?
Psycholog Ziva Kunda opisała zjawisko rozumowania motywowanego: nasze pragnienia i wcześniejsze oczekiwania mogą wpływać na to, jakie argumenty znajdujemy, jak je oceniamy i które wyjaśnienia uznajemy za przekonujące [32]. Człowiek nadal posługuje się rozumowaniem; bywa jednak skłonny do wybierania takich dróg rozumowania, które prowadzą do oczekiwanego wniosku.
Takie zjawisko może dotyczyć każdego uczestnika sporu. Zwolennik surowej praktyki szabatowej bywa skłonny pomniejszać potrzebę człowieka; przeciwnik zachowywania siódmego dnia może wybiórczo potraktować teksty o stworzeniu i Dekalogu. Dlatego argument zgodny z naszymi oczekiwaniami wymaga starannej kontroli, a pytanie o realne dobro osoby cierpiącej nie może zniknąć z pola widzenia.
Łukasz nie pozwala stwierdzić, czy przełożony synagogi przejawiał opisany mechanizm. Jego zachowanie daje jednak okazję do postawienia pytania o nas samych: czy rozważam nowy argument, aby zrozumieć jego treść, czy przede wszystkim szukam sposobu obrony dotychczasowego stanowiska?
Gdy przekonanie nabiera ciężaru moralnego
Badania Lindy Skitki i współpracowników pokazują, że przekonania przeżywane jako zasadnicze rozstrzygnięcia dobra i zła bywają szczególnie odporne na wpływ innych osób. Mogą wzmacniać wytrwałość w działaniu, a w sytuacjach sporu wiązać się z mniejszą tolerancją wobec odmiennego stanowiska i trudnościami w znajdowaniu porozumienia [33].
Gdy człowiek uważa, że broni Bożej woli, ustępstwo bywa odczuwane jako zagrożenie wierności. Właśnie wtedy potrzebujemy odróżnienia treści przykazania od przyjętego sposobu jego interpretowania. Takie rozróżnienie pozwala być stanowczym wobec Pisma i gotowym do korekty własnych przyzwyczajeń.
Zachowywanie szabatu może wypływać z uznania Bożego autorytetu i miłości do Stwórcy. Równocześnie człowiek może dołączać do przykazania własne wymagania, a następnie traktować je jak jednakowo obowiązujące. W takiej sytuacji sprzeciw wobec ludzkiego dodatku bywa odbierany jako sprzeciw wobec Boga. Właśnie to rozróżnienie warto stale poddawać badaniu.
Jedno słowo, które zmienia perspektywę: uwolnić
Jezus odpowiada przykładem z codziennego życia: w szabat odwiązuje się zwierzę od żłobu, by zaprowadzić je do wody. Następnie pyta o kobietę, nazwaną „córką Abrahama”, która przez osiemnaście lat pozostawała związana swoją niemocą (Łuk. 13:15-16).
W greckim tekście można dostrzec zamierzone zestawienie czasowników związanych z odwiązywaniem i uwalnianiem. Wyrażenie opisujące rozwiązanie więzów kobiety nawiązuje do rozwiązywania uwięzi zwierzęcia. Jezus prowadzi rozmówców od czynności uznawanej za oczywistą do większej potrzeby człowieka. Taka argumentacja odwołuje się do spójności moralnego osądu: jeśli troska o zwierzę ma swoje miejsce w szabacie, tym bardziej uzasadniona jest troska o cierpiącą kobietę.
Szczególne znaczenie ma określenie „córka Abrahama”. Jezus przypomina jej przynależność do ludu przymierza i godność, której choroba nie odebrała. W centrum wydarzenia znajduje się osoba dotknięta wieloletnim cierpieniem. W jej uwolnieniu ujawnia się Boże dobro.
Czy Jezus podważał szabat?
To pytanie wymaga precyzji. W Łuk. 13:10-17 Jezus nie ogłasza zniesienia siódmego dnia i nie ustanawia w jego miejsce innego dnia tygodnia. Spiera się o sposób rozumienia tego, co właściwe w szabat. Uzdrowienie staje się przykładem działania zgodnego z sensem dnia, który Bóg przeznaczył również na odpoczynek i dobro człowieka.
Podobne napięcie występuje w Mar. 3:1-6 i Mat. 12:9-13. Jezus odsłania niespójność osądu, w którym troska o zwyczajne sprawy bywa dopuszczona, a pomoc człowiekowi wywołuje sprzeciw. Istotę tego nauczania wyraża również stwierdzenie, że szabat został ustanowiony dla człowieka (Mar. 2:27).
Łukasz pokazuje, że Jezus uznał uzdrowienie za stosowne właśnie w szabat. Scena jest mocnym świadectwem, iż czynienie dobra współbrzmi ze świętością tego dnia. Nie jest jednak samodzielnym wykładem wszystkich obowiązków związanych z siódmym dniem.
Zagrożony autorytet i publiczna reakcja
Warto zwrócić uwagę na szczegół: przełożony zwrócił się do ludu, choć oburzenie wywołał czyn Jezusa. Wydarzenie rozgrywało się publicznie, w miejscu nauczania religijnego. W takich warunkach zmiana utrwalonej praktyki lub zakwestionowanie jej interpretacji bywa odbierane jako zagrożenie dla porządku wspólnoty, a niekiedy również dla autorytetu jej przywódców.
Badania nad zachowaniem w grupach pokazują, że osoby silnie związane ze wspólnotą potrafią bronić jej norm, lecz bywają też gotowe je kwestionować, gdy dostrzegą konflikt między przyjętą praktyką a ważniejszą zasadą [34]. Dlatego samo przywiązanie do tradycji nie wyjaśnia jeszcze czyjegoś postępowania. Znaczenie ma to, jak rozpoznajemy hierarchię wartości i jak reagujemy na cierpienie konkretnych osób.
W opowiadaniu o uzdrowionej kobiecie dwie reakcje zostają zestawione bardzo wyraźnie: przeciwnicy Jezusa doznają zawstydzenia, a zgromadzeni cieszą się z Jego czynów (Łuk. 13:17). To wyraźna puenta wydarzenia. Dobro dokonane publicznie ujawnia także, jak różnie można je ocenić.
Współczesne sytuacje: zasada i żywy człowiek
Podobne napięcia można rozpoznać w życiu rodzin i wspólnot. Ktoś przychodzi na spotkanie religijne obciążony cierpieniem, a rozmowa koncentruje się wyłącznie na tym, czy zachował właściwy zwyczaj. Pracownik prosi o wolną sobotę, lecz jego sytuacja staje się przede wszystkim problemem organizacyjnym. Osoba chora potrzebuje odwiedzin i pomocy, jednak trudno znaleźć czas, bo wszyscy starają się wypełnić ustalony program dnia.
Te przykłady wymagają rozróżnienia. Czasem istnieją przeszkody, których nie da się łatwo usunąć. Innym razem utrudnieniem staje się sam sposób myślenia o religijnym obowiązku. Rozsądna organizacja wspólnoty powinna pomagać w zachowywaniu Bożych przykazań i jednocześnie pozostawiać miejsce na służbę potrzebującym.
Szabat może być czasem wspólnej modlitwy, uczenia się Pisma, rodzinnego odpoczynku oraz czynnej miłości bliźniego. W czwartym przykazaniu odpoczynek obejmuje także domowników, osoby zależne od naszej pracy i przybyszów (2 Mojż. 20:8-11; 5 Mojż. 5:12-15). Troska o innych należy zatem do samego biblijnego obrazu tego dnia.
Kiedy trzeba poprawić własny osąd
Uczciwe czytanie tej historii wymaga skierowania pytań w obie strony. Osoba zachowująca szabat powinna sprawdzić, czy jej praktyka wyraża dobro, troskę i szacunek wobec drugiego człowieka. Osoba odrzucająca obowiązywanie siódmego dnia powinna z taką samą starannością zbadać argumenty wynikające ze stworzenia, Dekalogu i nauczania Jezusa.
Dojrzałe przekonanie potrafi przyjąć krytykę własnej interpretacji. Człowiek może pozostać wierny temu, co uznaje za Boże przykazanie, a równocześnie skorygować przyzwyczajenia, język oceniania i sposoby traktowania innych. Wierność prawdzie domaga się również gotowości do uznania własnej pomyłki.
Nie znamy wewnętrznych motywów przełożonego synagogi. Znamy jego publiczny protest i odpowiedź Jezusa. Dla nas ważniejszy od psychologicznej diagnozy tamtego człowieka pozostaje sprawdzian własnego postępowania: czy dostrzegam potrzebującego, zanim zacznę bronić przyjętej procedury?
Pytanie do sumienia: kogo dostrzegam najpierw?
Spróbujmy jeszcze raz wyobrazić sobie tę scenę. Kobieta, która przez osiemnaście lat nie mogła się wyprostować, podnosi głowę i wielbi Boga. W tym samym pomieszczeniu ktoś przypomina, że wybrano niewłaściwy dzień. Jeden fakt staje się źródłem wdzięczności, dla drugiego człowieka, powodem sporu.
Gdy rozważam granice religijnego obowiązku, czy potrafię zobaczyć osobę cierpiącą? Czy odróżniam biblijny nakaz od przyjętej praktyki wspólnoty? Czy umiem przyjąć korektę własnego osądu, gdy Pismo ukazuje mi ważniejsze dobro?
Jezus nie odłożył uwolnienia kobiety na kolejny dzień. W szabat przywrócił jej sprawność i godność. Ostatnie pytanie tego rozdziału dotyczy więc naszej zdolności do dostrzeżenia człowieka.
W następnej historii Jezus ponownie stawia w centrum potrzebującego człowieka. Tym razem odpowiedzią obserwatorów będzie milczenie.
