Marta, która nie potrafiła się zatrzymać
Gdy obowiązki przesłaniają to, co najważniejsze. Psychologia przeciążenia, słuchania i odpoczynku.
Zanim do domu Marty przybył niezwykły Gość, zapewne trzeba było przygotować miejsce, zadbać o posiłek i pomyśleć o szczegółach, które decydują o przyjęciu. Ewangelia nie opisuje tych przygotowań. Mówi jedynie, że Marta przyjęła Jezusa, a potem została pochłonięta posługiwaniem. Jej siostra Maria usiadła u stóp Pana i słuchała Jego słowa. W pewnym momencie Marta nie wytrzymała. Poprosiła Jezusa, aby polecił Marii pomóc jej w pracy.
„Marto, Marto, troszczysz się i kłopoczesz o wiele rzeczy”, odpowiada Jezus (Łuk. 10:41, Biblia Warszawska). Te słowa dotykają nie ilości przygotowanego jedzenia, lecz sposobu, w jaki troska o wiele spraw przesłoniła Marcie sens wizyty.
Marta była gospodynią, która przyjęła Gościa i starała się o Niego zatroszczyć. Nie należy lekceważyć jej pracy. Uwagę zwraca chwila, gdy potrzebne posługiwanie zaczęło domagać się pierwszego miejsca i zmieniło jej stosunek do siostry.
Dom pełen spraw, serce pełne niepokoju
Łukasz opisuje Martę słowem oznaczającym odciąganie uwagi, pochłonięcie licznymi zajęciami. W greckim tekście pojawia się czasownik perispaō (Łuk. 10:40), który obrazuje człowieka odrywanego od jednego przedmiotu uwagi przez inne sprawy. Następnie Jezus mówi o trosce i niepokoju. Tekst nie daje podstaw do współczesnej diagnozy psychologicznej Marty; pokazuje jednak rozproszenie, którego sama gospodyni nie potrafi już uporządkować.
W pewnym momencie w jej wypowiedzi pojawia się pretensja. Marta kieruje ją do Marii, lecz pytanie stawia również Jezusowi: czy nie obchodzi Go, że została sama przy pracy? Można dostrzec tu częsty mechanizm: kiedy przeciążenie rośnie, łatwiej przypisać innym obojętność, a własny wysiłek zaczyna wydawać się jedynym dowodem odpowiedzialności.
Samo wykonywanie wielu zadań nie jest błędem. Trudność pojawia się wtedy, gdy mnogość zadań odbiera nam zdolność rozpoznania ich rzeczywistej hierarchii. Człowiek może robić wszystko, co zaplanował, i nie znaleźć czasu na rozmowę z kimś, dla kogo to wszystko przygotowywał.
Dlaczego wciąż mamy coś do zrobienia?
Współczesne życie dostarcza niemal nieograniczonej liczby zadań. Po pracy zawodowej przychodzą zakupy, sprzątanie, naprawy, wiadomości, sprawy dzieci i starszych rodziców. Każde z tych zajęć ma własne uzasadnienie. Razem potrafią jednak zająć cały dostępny czas.
Badania nad przełączaniem uwagi pokazują, że zmiana zadania wiąże się z kosztami poznawczymi. Joshua Rubinstein, David Meyer i Jeffrey Evans wykazali w eksperymentach, że przechodzenie między różnymi regułami działania wymaga dodatkowego czasu, szczególnie gdy zadania są bardziej złożone [11]. Wyników takich eksperymentów nie należy bezpośrednio przenosić na starożytny dom Marty. Pomagają jednak zrozumieć, dlaczego nieustanne przerzucanie uwagi między powinnościami może sprzyjać poczuciu rozproszenia.
Przeciążenie ma także wymiar emocjonalny. Osoba, która bierze na siebie wiele spraw, z czasem może uznać, że wszystkie są pilne i każdą należy dopilnować osobiście. Wtedy prosta propozycja: „Zatrzymaj się na chwilę” brzmi jak niezrozumienie sytuacji. Przecież tyle jeszcze zostało do zrobienia!
Gdy użyteczność staje się miarą człowieka
Niektórzy ludzie czują, że zasługują na odpoczynek dopiero wtedy, gdy ukończą wszystko, co sobie wyznaczyli. Ponieważ lista obowiązków nigdy nie jest zupełnie zamknięta, odpoczynek stale oddala się w czasie. Osoba taka może wypoczywać fizycznie i jednocześnie oskarżać samą siebie o bezczynność.
Gabriela Tonietto i współpracownicy opisali w 2021 roku cztery badania z udziałem 1310 osób. Wykazali, że postrzeganie wypoczynku jako straty czasu wiązało się z mniejszą przyjemnością czerpaną z zajęć wykonywanych dla samej radości [2]. To istotne zastrzeżenie wobec popularnego przekonania, że wystarczy wyznaczyć dzień wolny, aby człowiek potrafił odpocząć.
Wyobraźmy sobie Martę stojącą przy drzwiach kuchni. Gość jest obecny, siostra słucha, a w jej myślach powstaje następna lista pilnych czynności. Nie wiemy, czy rzeczywiście tak myślała. Opowieść ukazuje jednak sytuację, w której potrzeba wykonania dobrego zadania zaczyna przesłaniać cel, któremu zadanie miało służyć.
„Marto, Marto”: łagodne, lecz stanowcze wezwanie
Podwójne zwrócenie się po imieniu nadaje słowom Jezusa osobisty charakter. Nie poniża On Marty, nie odbiera wartości jej gościnności i nie ogłasza, że praca jest zbędna. Zwraca uwagę na troskę, która przejęła panowanie nad jej zachowaniem. Maria wybrała „dobrą cząstkę”: usiadła, aby słuchać słowa Pana.
Ważne jest sąsiedztwo tej sceny z przypowieścią o miłosiernym Samarytaninie (Łuk. 10:25-37). Tam Jezus pokazuje znaczenie czynnej pomocy człowiekowi w potrzebie. Chwilę później przypomina o słuchaniu. Oba fragmenty razem chronią przed uproszczeniem: życie ucznia wymaga gotowości do służby, a zarazem uważności na Boże słowo. Dobra działalność potrzebuje właściwego kierunku.
Badacze historii interpretacji zauważają, że scena Marty i Marii od wieków bywała odczytywana jako przeciwstawienie życia czynnego i kontemplacyjnego. Jednak współczesna egzegeza przestrzega przed pochopnym pomniejszaniem służby Marty [12]. Warto również wspomnieć, że w Łuk. 10:42 występują warianty rękopiśmienne dotyczące sformułowania „niewiele” i „jedno”. Niezależnie od tej różnicy zasadniczy sens wypowiedzi pozostaje czytelny: słuchanie Pana ma pierwszeństwo wobec natłoku spraw [13].
Co historia Marty mówi o szabacie?
Opis wizyty Jezusa u sióstr nie jest opowiadaniem o szabacie. Łukasz nie podaje dnia tygodnia i nie formułuje w tym miejscu przykazania dotyczącego siódmego dnia. Możemy jednak dostrzec analogię między doświadczeniem Marty a trudnością współczesnego człowieka w święceniu szabatu.
Czwarte przykazanie wskazuje określony czas, w którym codzienna praca ma ustąpić miejsca odpoczynkowi i oddaniu czci Stwórcy (2 Mojż. 20:8-11). Podkreśla również odpoczynek domowników i osób zależnych od naszej pracy. Szabat wprowadza więc granicę, której człowiek kierujący się jedynie bieżącą użytecznością mógłby nigdy sam sobie nie wyznaczyć.
Taki dzień może rodzić opór. W piątek pozostaną niedokończone sprawy. W sobotę trzeba odmówić dodatkowego zlecenia, przełożyć zakupy lub zrezygnować z kolejnego przedsięwzięcia. Czasami dochodzą do tego trudności finansowe, rodzinne i zawodowe. Ich istnienie wymaga szacunku oraz praktycznej pomocy, gdy zachowywanie szabatu staje się życiowym wyzwaniem.
W tym właśnie miejscu historia Marty nabiera szczególnej wymowy. Czy potrafimy dopuścić możliwość, że jakaś sprawa pozostanie niedokończona, a mimo to wybierzemy czas na słuchanie Boga?
Wypoczynek zaczyna się także w myślach
Badania nad regeneracją po pracy pokazują, że znaczenie ma nie tylko przerwanie czynności zawodowych, lecz również zdolność do psychicznego oderwania się od związanych z nimi wymagań. Sabine Sonnentag i Charlotte Fritz wyróżniły cztery ważne doświadczenia regeneracyjne: dystans psychiczny od pracy, odprężenie, rozwijające aktywności oraz poczucie wpływu na czas wolny [10].
W analizie zbiorczej Lucille Headrick i współpracownicy, obejmującej 316 niezależnych prób i 99 329 osób, stwierdzono związki doświadczeń regeneracyjnych z dobrostanem i rezultatami pracy. Poszczególne rodzaje regeneracji wiązały się jednak z różnymi wynikami [3]. Te dane wspierają wartość odpoczynku, lecz nie stanowią dowodu religijnego obowiązywania konkretnego dnia tygodnia.
Sonnentag opisała również paradoks regeneracji: kiedy obciążenia są wysokie, właśnie wtedy trudniej jest skutecznie odpocząć [14]. Znamy to z codzienności. Człowiek kończy pracę, ale nadal rozważa zaległe zlecenia, szuka rozwiązań i układa jutrzejszy plan. Jego ciało wraca do domu wcześniej niż myśli.
Szabat wymaga więc przygotowania także wewnętrznego. Można zamknąć warsztat, wyłączyć komputer, odłożyć telefon i wciąż prowadzić w głowie rozmowy zawodowe. Biblijny odpoczynek zachęca, aby odzyskać uwagę dla Boga, rodziny i ludzi, którzy pozostają obok nas.
Dom, w którym każdy może się zatrzymać
Jest jeszcze jeden szczegół wymagający uważnego potraktowania. Marta miała realną pracę do wykonania i czuła się pozostawiona sama sobie. Z tej sceny nie wolno wyciągać wniosku, że czyjś spokój ma być opłacony nieustanną pracą drugiej osoby. Zasadę tę mocno przypomina samo czwarte przykazanie: odpoczynek obejmuje również tych, którzy są od nas zależni.
Jeśli jedna osoba przez cały szabat dźwiga ciężar przygotowań, a pozostali nazywają to swoim duchowym wypoczynkiem, warto uczciwie przyjrzeć się podziałowi obowiązków. Dobre przygotowanie dnia może polegać na wcześniejszym ugotowaniu posiłku, uporządkowaniu niezbędnych spraw, rozsądnym zmniejszeniu liczby zajęć i podzieleniu pracy pomiędzy domowników.
Szczególne znaczenie ma tu prostota. Gościnność nie musi oznaczać wystawnej oprawy. Rodzinne spotkanie nie wymaga doskonałego porządku w każdym pokoju. Najlepszy plan dnia jest czasem tym, w którym pozostawiono miejsce na nieprzewidzianą rozmowę, pomoc sąsiadowi albo uważne wysłuchanie własnego dziecka.
Gdy służba zamienia się w przymus
W słowach Marty brzmi także pytanie o granice odpowiedzialności. Ile trzeba zrobić samemu? W którym momencie można poprosić o pomoc? Czy mam prawo usiąść, skoro inni jeszcze pracują? Takie myśli są znajome ludziom, którzy od lat organizują rodzinne uroczystości, opiekują się bliskimi albo pełnią służbę we wspólnocie. Często są to osoby sumienne i oddane. Właśnie dlatego mogą z trudem przyjmować, że ich możliwości także mają granice.
Bywa, że człowiek buduje obraz własnej wartości na tym, iż jest niezastąpiony. Dopóki wszyscy czegoś od niego potrzebują, czuje się ważny. Gdy ktoś podejmuje pracę samodzielnie lub proponuje prostsze rozwiązanie, może pojawić się rozczarowanie. Trzeba tu jednak odróżnić taki mechanizm od sytuacji, w której obowiązki są rzeczywiście niesprawiedliwie rozłożone. Nie każda skarga na zmęczenie świadczy o potrzebie kontroli. Czasem jest wołaniem o zwyczajną pomoc.
Historia Marty podpowiada, że rozwiązanie zaczyna się od rozpoznania celu działania. Jeśli przygotowujemy spotkanie, aby budować więzi, to rozmowa z gościem należy do istoty gościnności. Jeśli planujemy szabat jako czas skupienia na Bogu i bliskich, liczba przygotowanych potraw oraz doskonały porządek nie powinny zajmować całego dnia.
Ustalenie granic bywa wyrazem dojrzałej odpowiedzialności. W praktyce oznacza wcześniejsze rozdzielenie zadań, zgodę na prostszy posiłek, odłożenie spraw, które mogą poczekać, i unikanie porównywania własnej pracy z odpoczynkiem innych. Takie decyzje wymagają rozmowy, gdyż nieporozumienia narastają tam, gdzie jedni milczą o potrzebach, a drudzy nie dostrzegają ich wysiłku.
Szabat może być szkołą podobnej mądrości. Człowiek uczy się wtedy szanować zarówno Boży czas, jak i cudze siły. Wspólnota, w której wszyscy potrafią pomóc, ma większą szansę przeżywać ten dzień jako dar.
Jaki wybór pozostaje czytelnikowi?
Łatwo podziwiać Marię, gdy patrzymy na nią z perspektywy gotowego opowiadania. Trudniej zachować podobną postawę, kiedy obowiązki dotyczą naszej pracy, pieniędzy, rodziny lub odpowiedzialności za innych. Marta przypomina człowieka, który chce dobrze i wiele czyni, a stopniowo traci z oczu powód swojego wysiłku.
W odniesieniu do szabatu historia Marty jest analogią. Nie ustanawia ona dnia odpoczynku, lecz pyta, czy obowiązki, które uznajemy za dobre, pozostawiają przestrzeń na to, co sami rozpoznaliśmy jako ważniejsze w świetle Pisma.
Początek zmiany nie zawsze wymaga wielkiego gestu. Czasem wymaga uczciwej rozmowy w rodzinie, planowania tygodnia z wyprzedzeniem, odmowy kolejnego zlecenia, rezygnacji z nadmiernych przygotowań i przyjęcia, że część spraw poczeka. W innych sytuacjach droga będzie trudniejsza i potrzebne okażą się cierpliwość, rozmowa z pracodawcą oraz pomoc społeczności.
Nie wszystkie pilne sprawy są najważniejsze. Marta przypomina, że nawet służba może potrzebować granicy.
Zatrzymanie się nie zawsze kończy natłok myśli. Niewykonane zadania potrafią towarzyszyć nam jeszcze długo po wyjściu z pracy. Właśnie temu przyjrzymy się w historii Jeremiasza.
